Pin it   Share

Η Πάπισσα Ιωάννα: Απόδοση στα Νεοελληνικά

 

Η Πάπισσα Ιωάννα

Μεσαιωνική Μελέτη, υπό Ε.Δ. Ροΐδου, 1866

Απόδοση στη Νεοελληνική: Διον. Κ. Παρούτσας

Σε παράλληλη παράθεση, με ερμηνεία των αρχικών σχολίων, προσθήκη νέων με διαδικτυακές συνδέσεις και επεξηγήσεις

2024

Εισαγωγικά

Κατ’ αρχάς πρέπει να διευκρινίσουμε ότι ο υπότιτλος αυτού του έργου είναι παραπλανητικός. Δεν πρόκειται για μεταγλώττιση του αρχικού κειμένου, ούτε για σκόπιμη λογοτεχνική απόδοσή του. Πρόκειται απλά για μια παγίδα προς άγραν αναγνωστών, οι οποίοι θα βρουν εδώ δωρεάν σε μορφή κειμένου την Πάπισσα Ιωάννα και ελπίζω να μπουν στον πειρασμό να την διαβάσουν από το πρωτότυπο. Βέβαια, προκειμένου να γίνει κατανοητή από το ευρύ κοινό, θα έπρεπε να εξηγήσω περίπου το 60% των λέξεων και του ύφους σε υποσημειώσεις ή σε «λινκ», στα οποία ο διαδικτυακός αναγνώστης θα έπρεπε να κάνει συνεχώς "κλικ". Προκειμένου να το αποφύγω αυτό, θεώρησα προτιμότερο να αποδώσω όλο το κείμενο σε ρέουσα μορφή με αποτέλεσμα όποιος θέλει να μπορεί να διαβάζει ολόκληρα αποσπάσματα χωρίς δυσκολία. Μην το δείτε όμως ως μετάφραση. Δείτε το ως μια τεράστια ερμηνευτική παραπομπή.

Κάνω αυτή τη διευκρίνηση, διότι εάν εμφανιζόταν από  κάπου ο Εμμανουήλ Ροΐδης, θα βούταγε την ξερή κολοκύθα που είχε για να χτυπάει τα κεφάλια των αναγνωστών του, προκειμένου να μην αποκοιμούνται, και θα μου τη σβούριζε κατακέφαλα! Και αυτό γιατί σε επιστολή του προς τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη έγραφε:

«…Γνωρίζετε καλώς ότι, μολονότι γράφων εις την λεγομένην καθαρεύουσαν, είμαι θερμός υποστηρικτής της δημώδους, εντούτοις έχω πλέον καταλήξη εις το συμπέρασμα ότι η μετάφρασις κειμένων εντός της ιδίας γλώσσης κρύπτει πολλούς κινδύνους… Εσχάτως επληροφορήθην ότι επροτάθη εις τον Μιχαλόπουλον να την εκδώση (ΣτΜ: την Πάπισσα) μεταγλωττισμένην εις την κοινήν γλώσσαν, οπότε επείσθην ότι, εάν συναινέσω εις τοιούτον συρμόν ή μάλλον διασυρμόν, δεν θα είμαι ικανός να αναγνωρίσω τον εαυτόν μου εις την νέαν γραφήν».

Επίσης κάνω την διευκρίνση διότι πιστεύω πως ένας αφορισμός της Πάπισσας είναι αρκετός, δεν χρειάζομαι άλλον από όσους αναίνονται τις ενδογλωσσικές μεταφράσεις.

Ωστόσο, ο Ροΐδης ήταν ο μόνος Έλληνας συγγραφέας του 19ου αιώνα που κατάφερε να γίνει γνωστός στο εξωτερικό και η Πάπισσα μεταφράστηκε στα Αγγλικά, τα Γαλλικά, τα Γερμανικά, τα Ιταλικά, τα Ρωσικά και τα Δανικά. Ιδιαίτερα μάλιστα στην Αγγλία κάποιοι μεταφραστές έκαναν καριέρα καθώς δεν αναφέρονταν καν στο όνομά του. Οπότε στις περιπτώσεις αυτές, είναι σίγουρο ότι και ο ίδιος δεν θα μπορούσε να αναγνωρίσει τον εαυτό του στο τελικό αποτέλεσμα, καθώς δεν υπάρχει… καθαρεύουσα Ρωσική.

Ο κύριος λόγος που τόλμησα το εγχείρημα είναι ότι ως εκπαιδευτικός, ως συγγραφέας και σαν συντηρητικός άνθρωπος, θεωρώ ανοσιούργημα να χάνεται ένα αριστούργημα της λογοτεχνίας μας με το πέρασμα του χρόνου, εξαιτίας της κοινωνικής ή γλωσσικής του απόστασης ή του συρμού, από τον οποίο αν δεν απομακρυνθούμε θα μας παρασύρει, όπως στο μετρό.

Την αξία του έργου δεν θα την αναλύσω εδώ, πρώτον γιατί έχει διαπιστωθεί απ’ όλους στα 150 χρόνια που πέρασαν από την εποχή που γράφτηκε, δεύτερον γιατί είναι τόσα πολλά που πρέπει να γραφτούν και δεν ξέρω από πού να αρχίσω, και τρίτον γιατί βαριέμαι να λέω τα ίδια. Ωστόσο σας υπόσχομαι  πως αν μπείτε στον κόπο να ξεκινήσετε το διάβασμα θα υπάρξουν στιγμές που θα γελάσετε, κυριολεκτικά, μέχρι δακρύων! Θα νιώσετε αυτή την άφατη αγαλλίαση που μόνο η επαφή με την σπουδαία λογοτεχνία μπορούν να παρέχει και δεν θα σταματήσετε πριν τελειώσετε. Επιμένω πάντως να το κάνετε από το πρωτότυπο.

Ο Ροΐδης ήταν μορφωμένος σε απίστευτο σημείο. Έχει δεκάδες αναφορές σε αποσπάσματα και ρήσεις που ανακαλούσε από μνήμης τόσο από τον Όμηρο, όσο και από τους τραγικούς ποιητές, αλλά και από τους Λατίνους, τους Ιταλούς, τους Γερμανούς και τους Γάλλους συγγραφείς που είχε διαβάσει.  Για να γίνουν αυτά κατανοητά από εμάς τους αδαείς, μπήκα στον κόπο να εντοπίσω πού βρίσκονται ΟΛΑ τα αναφερόμενα χωρία και να δώσω σε μετάφραση ένα μεγαλύτερο κομμάτι του αρχικού κειμένου που τα περιείχε, παρέχοντας ταυτόχρονα και την διαδικτυακή διεύθυνση που τα εντόπισα. Έτσι, όποιος θέλει, θα μπορέσει να τα κατεβάσει και να τα διαβάσει μόνος του. Προσπάθησα οι πηγές να είναι επίσημες: περιοδικά, πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες και τα πρωτότυπα ψηφιοποιημένα κείμενα, ιδίως των μεσαιωνικών μελετών. Γνωρίζοντας Αγγλικά, Ιταλικά, κάποια λίγα Λατινικά από το Λύκειο, και κάτι γαλλικούλια, με πολλή προσπάθεια, ακόμη περισσότερη διαίσθηση και «τῇ βοηθείᾳ» του μεταφραστή της Google, δοκίμασα να αποδώσω τα αρχικά κείμενα σε ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο, (αν επρόκειτο για ποιήματα) διατηρώντας όσο πιο πιστά γινόταν τη σειρά των λέξεων. Αυτή είναι και η μοναδική λογοτεχνική μου αξίωση στην προσπάθεια αυτή: στα σχόλια!

Στο κυρίως κείμενο προσπάθησα μόνο να διατηρήσω το σατιρικό ύφος και τα λεκτικά υπονοούμενα όσο γινόταν. Ωστόσο στις περιπτώσεις που το έκρινα αδύνατο, θεώρησα σκόπιμο να εξηγήσω το αστείο σε παραπομπή, κάτι που όπως καταλαβαίνετε το καταστρέφει εκ προοιμίου. Αλλά, πώς αλλιώς να δώσεις σε κάποιον που δεν έχει διαβάσει τον Ηρόδοτο να καταλάβει, ότι «οι τραγικοί έρωτες των γυναικών στην Αίγυπτο» δεν ήταν δακρύβρεχτες ιστορίες αγάπης, αλλά κυριολεκτικά… τραγικές (εκ του τράγος) συνευρέσεις; Έτσι, εξηγώντας το κάθε τι που θεώρησα ότι ο σύγχρονος, μη φιλόλογος και μη φιλολογίζων, κάτω των 40 ετών αναγνώστης δεν θα μπορούσε να κατανοήσει, έφτασα αισίως στα 270 σχόλια, επιπλέον των 150 παραπομπών που είχε αρχικά ο Ροΐδης.  Ευτυχώς που δεν θα πρέπει να το τυπώσω!

Μην εξανίστασθε όσοι διαπιστώσετε ότι τα σχόλια περιέχουν δεκάδες κουκουβάγιες, πακεταρισμένες και έτοιμες για αποστολή στην Αθήνα. Πολλοί διαδικτυακοί αναγνώστες δεν έχουν δει ποτέ κουκουβάγια και όλοι εμείς που μόλις σπάσαμε τα δεσμά του πλατωνικού σπηλαίου, γυρίσαμε το σβέρκο και είδαμε την φωτιά,  τους καραγκιοζοπαίχτες και τα είδωλα, καλά θα κάναμε να το πούμε και στους διπλανούς μας, πριν πάρουμε το δρόμο για την έξοδο της σπηλιάς, όπου θα συναντήσουμε αληθινά άλογα - και τότε δεν υπάρχει περίπτωση να γυρίσουμε πάλι πίσω, χαμένοι στις νεφέλες της οίησής μας.

Μορφολογικά, απέφυγα τις μετοχές μετατρέποντάς τες σε ρήματα, μικραίνοντας ταυτόχρονα τις ιδιαίτερα μακροπερίοδες φράσεις του αρχικού κειμένου, προσθέτοντας πολλές τελείες και μεταφέροντας στην ενεργητική φωνή αρκετά παθητικά ρήματα. Επίσης χώρισα σε μικρότερες παραγράφους τις τεράστιες αρχικές, κυρίως για να διαβάζονται ευκολότερα στις ηλεκτρονικές συσκευές

Επειδή όλοι γνωρίζουμε ότι το διάβασμα στην οθόνη δεν έχει καμία σχέση με το διάβασμα από βιβλίο, θα σας πρότεινα, στην περίπτωση που φτάσατε εδώ με το κινητό σας τηλέφωνο, πρώτον να φορέσετε τα γυαλιά σας και δεύτερον να το γυρίσετε στο πλάι, ώστε να χωράνε περισσότερες λέξεις ανά στήλη. Το καλύτερο θα ήταν να το κάνετε από τάμπλετ, φορητό ή επιτραπέζιο υπολογιστή, καθώς σε μεγαλύτερη οθόνη θα έχετε άμεση πρόσβαση στα σχόλια, πατώντας τους αριθμούς μέσα στις αγκύλες. Ξεκινήστε να διαβάζετε το πρωτότυπο κείμενο στην αριστερή στήλη. Αν κάτι δεν καταλαβαίνετε, πατήστε στη φράση και στη δεξιά στήλη θα τονιστεί με διαφορετικό χρώμα το αντίστοιχο χωρίο. Τα ελληνοποιημένα ονόματα των ξένων διανοούμενων που χρησιμοποιεί ο Ροΐδης ως πηγές ή αναφορές, τα εντόπισα, τα… αποκωδικοποίησα και πρόσθεσα κάποια εγκυκλοπαιδικά στοιχεία ώστε να ξέρουμε για ποιους πρόκειται. Σας διαβεβαιώνω ότι περισσότερο χρόνο μου πήρε να βρω ότι ο Βιτικίνδος ήταν ο βασιλιάς των Σαξόνων Widukind,  παρά η ίδια η «ενδογλωσσική μεταγλώττιση» του αρχικού κειμένου.

Όλο το κείμενο, η νεοελληνική απόδοσή του και τα σχόλια υπάρχουν επίσης και σε μορφή pdf, για όποιον προτιμά έναν... κλασικότερο τρόπο ανάγνωσης.

Θα ήταν ευχής έργο να διαβάζατε όλο το μυθιστόρημα από το πρωτότυπο. Όχι ότι θα σήμαινε κάτι, απλά με τον τρόπο αυτό δεν θα εντοπίσετε τις δικές μου αστοχίες.

Προσοχή: Το αρχικό κείμενο έχει πλήθος λαθών, ιδιαίτερα στον τονισμό. Αυτό οφείλεται στην οπτική αναγνώριση χαρακτήρων, από το τυπωμένο βιβλίο, και τα ίδια λάθη υπάρχουν σε όλες τις διαδικτυακές εκδόσεις που βρήκα την Πάπισσα. Διόρθωσα όσα μπόρεσα, αλλά σίγουρα πολλά μου ξέφυγαν. Μακάρι να μπορούσα να το πληκτρολογήσω εξ αρχής, αλλά θα ήθελα τουλάχιστον ένα εξάμηνο και πραγματικά είναι αδύνατο να θυμηθώ πώς πληκτρολογείται το ᾧ.

Καλή απόλαυση και γόνιμη σκέψη!

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΣΑΪΤ

Επισκέψεις από 1-1-2005:

Βιβλιογραφική αναφορά σε αυτή τη σελίδα:
2024

Αυτό το σάιτ χρησιμοποιεί Κώδικα Καταγραφής (ΚωΚ ή cookies) κυρίως για την προβολή διαφημίσεων από την Google - Μάθετε περισσότερα...

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ - ΣΧΟΛΙΑ

[1] Ο Ηρόδοτος ήταν αρχαίος Έλληνας ιστορικός, περιηγητής, και γεωγράφος του 5ου αιώνα π.Χ.. Θεωρείται ο θεμελιωτής της επιστήμης της ιστορίας. Είναι γνωστός για τη συγγραφή του έργου Ιστορίαι. Πρόκειται για ένα αρχείο της ιστορίας σχετικά με τους πολέμους μεταξύ Ελλήνων και Περσών, συμπεριλαμβανομένων πλούσιων γεωγραφικών και εθνογραφικών πληροφοριών. Παρόλο που κάποιες από τις ιστορίες του ήταν ευφάνταστες και άλλες ανακριβείς, ο ίδιος αναφέρει πως κατέγραφε μόνο ό,τι του έλεγαν. Ο Ηρόδοτος χαρακτηρίστηκε για πρώτη φορά από τον Κικέρωνα ως Πατέρας της Ιστορίας. Στο έργο του φαίνεται επίσης να ασχολήθηκε με τη γεωλογία, τη βοτανική, τη χημεία και την ιατρική.

Στο προοίμιο της Ιστορίας του γράφει:

Ἡροδότου Ἁλικαρνησσέος ἱστορίης ἀπόδεξις ἥδε, ὡς μήτε τὰ γενόμενα ἐξ ἀνθρώπων τῷ χρόνῳ ἐξίτηλα γένηται, μήτε ἔργα μεγάλα τε καὶ θωμαστά, τὰ μὲν Ἕλλησι, τὰ δὲ βαρβάροισι ἀποδεχθέντα, ἀκλέα γένηται, τά τε ἄλλα καὶ δι᾽ ἣν αἰτίην ἐπολέμησαν ἀλλήλοισι.

Ο Ηρόδοτος από την Αλικαρνασσό εκθέτει εδώ τις έρευνές του, για να μη ξεθωριάσει με τα χρόνια ό,τι έγινε από τους ανθρώπους, κι ούτε να σβήσουν άδοξα  όσα μεγάλα και θαυμαστά έργα έκαναν οι Έλληνες και οι βάρβαροι αλλά και τα άλλα, καθώς επίσης και για ποιο λόγο πολέμησαν μεταξύ τους.

[2] Ήδη από το ξεκίνημα ο Ροΐδης χρησιμοποιεί το λογοτεχνικό σχήμα στο οποίο βασίζεται ολόκληρη η «Πάπισσα», δηλαδή την ανάμιξη «μεγάλων» και «μικρών» πραγμάτων στην ίδια πρόταση ώστε να δημιουργήσει ένα κωμικό εφέ. Εδώ το αστείο είναι ότι ο Ηρόδοτος έγραψε μεν για τα κατορθώματα του Μιλτιάδη αλλά και για τους "τραγικούς" έρωτες των γυναικών στην Αίγυπτο, πράγμα φυσικά για το οποίο δεν χρειαζόταν να δώσει εξηγήσεις στην εισαγωγή του. Το κείμενο στο οποίο αναφέρεται είναι το παρακάτω, «και η τραγικότητα» κάθε άλλο παρά στον αριστοτελικό ορισμό του θεάτρου αναφέρεται:

Τὰς δὲ δὴ αἶγας καὶ τοὺς τράγους τῶνδε εἵνεκα οὐ θύουσι Αἰγυπτίων οἱ εἰρημένοι. τὸν Πᾶνα τῶν ὀκτὼ θεῶν λογίζονται εἶναι οἱ Μενδήσιοι, τοὺς δὲ ὀκτὼ θεοὺς τούτους προτέρους τῶν δυώδεκα θεῶν φασι γενέσθαι. γράφουσί τε δὴ καὶ γλύφουσι οἱ ζωγράφοι καὶ οἱ ἀγαλματοποιοὶ τοῦ Πανὸς τὤγαλμα κατά περ Ἕλληνες αἰγοπρόσωπον καὶ τραγοσκελέα, οὔτι τοιοῦτον νομίζοντες εἶναί μιν ἀλλ᾽ ὅμοιον τοῖσι ἄλλοισι θεοῖσι. ὅτευ δὲ εἵνεκα τοιοῦτον γράφουσι αὐτόν, οὔ μοι ἥδιόν ἐστι λέγειν. σέβονται δὲ πάντας τοὺς αἶγας οἱ Μενδήσιοι, καὶ μᾶλλον τοὺς ἔρσενας τῶν θηλέων, καὶ τούτων οἱ αἰπόλοι τιμὰς μέζονας ἔχουσι· ἐκ δὲ τούτων εἷς μάλιστα, ὅστις ἐπεὰν ἀποθάνῃ, πένθος μέγα παντὶ τῷ Μενδησίῳ νομῷ τίθεται. καλέεται δὲ ὅ τε τράγος καὶ ὁ Πὰν αἰγυπτιστὶ Μένδης. ἐγένετο δὲ ἐν τῷ νομῷ τούτῳ ἐπ᾽ ἐμεῦ τοῦτο τὸ τέρας· γυναικὶ τράγος ἐμίσγετο ἀναφανδόν· τοῦτο ἐς ἐπίδεξιν ἀνθρώπων ἀπίκετο.

Όσο για τους Αιγυπτίους για τους οποίους είπα προηγουμένως ότι δεν θυσίαζαν γίδες και τράγους, ο λόγος είναι ο εξής: οι Μενδήσιοι θεωρούν ότι ο Παν είναι ένας από τους οκτώ θεούς, και υποστηρίζουν ότι οι οκτώ θεοί δημιουργήθηκαν πριν από τους δώδεκα. Και το ομοίωμα του Πάνα ζωγράφοι και αγαλματοποιοί το κατασκευάζουν όπως ακριβώς και οι Έλληνες, δηλαδή με πρόσωπο γίδας και πόδια τράγου, και όχι βέβαια επειδή θαρρούν ότι έτσι είναι: το ξέρουν ότι είναι ίδιος με τους άλλους θεούς. Για ποιό λόγο όμως τον παριστάνουν έτσι, θα προτιμούσα να μην το πω. Σέβονται πάντως οι Μενδήσιοι και τις γίδες και τους τράγους, και περισσότερο τους τράγους, και ανάμεσά τους οι γιδοβοσκοί κατέχουν τιμητική θέση· από τους τράγους μάλιστα τιμούν ιδιαίτερα έναν, που όταν πεθάνει, μεγάλο πένθος κηρύσσεται σε όλον τον Μενδήσιο νομό. Στα αιγυπτιακά μάλιστα τόσο ο τράγος όσο και ο Παν λέγονται Μένδης. Επί των ημερών μου πάντως έγινε κάτι τερατώδες: τράγος έσμιξε με γυναίκα, και μάλιστα μπροστά στα μάτια του κόσμου.

Πηγή: ΗΡΟΔΟΤΟΣ Ἱστορίαι (2.46.1-2.50.3)

[3] Ο Θουκυδίδης (περ. 455 π.Χ. - περ. 399 π.Χ.) ήταν αρχαίος Έλληνας ιστορικός, γνωστός για τη συγγραφή της Ιστορίας του Πελοποννησιακού Πολέμου, και στρατιωτικός (στρατηγός). Η "Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου" πρόκειται για ένα κλασικό ιστορικό έργο, πρώτο στο είδος του, το οποίο αφηγείται με τεκμηριωμένο τρόπο τα γεγονότα του Πελοποννησιακού Πολέμου (431 - 404 π.Χ.), μεταξύ της Αθήνας και της Σπάρτης. Το έργο του άσκησε μεγάλη επιρροή σε ιστορικούς και μελετάται ως σήμερα από πολιτικούς επιστήμονες, καθώς θεωρείται ο πατέρας του πολιτικού ρεαλισμού ως προσέγγιση στη μελέτη των διεθνών σχέσεων.

Ξεκινάει το πρώτο βιβλίο του ως εξής:

Θουκυδίδης Ἀθηναῖος ξυνέγραψε τὸν πόλεμον τῶν Πελοποννησίων καὶ Ἀθηναίων, ὡς ἐπολέμησαν πρὸς ἀλλήλους, ἀρξάμενος εὐθὺς καθισταμένου καὶ ἐλπίσας μέγαν τε ἔσεσθαι καὶ ἀξιολογώτατον τῶν προγεγενημένων, τεκμαιρόμενος ὅτι ἀκμάζοντές τε ᾖσαν ἐς αὐτὸν ἀμφότεροι παρασκευῇ τῇ πάσῃ καὶ τὸ ἄλλο Ἑλληνικὸν ὁρῶν ξυνιστάμενον πρὸς ἑκατέρους, τὸ μὲν εὐθύς, τὸ δὲ καὶ διανοούμενον.

Ο Αθηναίος Θουκυδίδης έγραψε την ιστορία του πολέμου μεταξύ Πελοποννησίων και Αθηναίων, πώς πολέμησαν μεταξύ τους. Άρχισε να γράφει, μόλις ξέσπασε ο πόλεμος, επειδή πρόβλεψε ότι θα είναι ο μεγαλύτερος και ο σπουδαιότερος από όλους τους παλαιότερους πολέμους. Έφτασε στο συμπέρασμα αυτό επειδή, όταν άρχισε ο πόλεμος, οι δύο αντίπαλοι ήσαν στην ακμή της δύναμής τους, ήσαν καλά ετοιμασμένοι και όλοι οι άλλοι Έλληνες έπαιρναν ή ήσαν έτοιμοι να πάρουν το μέρος του ενός ή του άλλου

.

[4] Ο Τάκιτος (Publius [ή Gaius] Cornelius Tacitus, 56; – 120;) ήταν ήταν ένας από τους σημαντικότερους Λατίνους ιστορικούς. Στα δύο μεγάλα του έργα «Annales» (Χρονικά) και «Historiae», εξετάζει την ιστορία της Ρώμης από τον θάνατο του Αυγούστου (14 μ.Χ.) μέχρι τον θάνατο του Δομιτιανού (96 μ.Χ.) Ξεκινάει την «Ιστορία» του ως εξής:

«Veritas pluribus modis infracta,

«Η αλήθεια παραβιάζεται με διάφορους τρόπους,

primum inscitia rei publicae ut alienae,

πρώτα από την άγνοια των δημοσίων πραγμάτων και την αποξένωση από αυτά

mox libidine adsentandi

και έπειτα από την τάση για κολακεία

aut rursus odio adversus dominantis:

ή και από το μίσος εναντία στους κρατούντες:

ita neutris cura posteritatis inter infensos vel obnoxios.

επομένως οι μεταγενέστεροι δεν γνωρίζουν ούτε την εχθρότητα ούτε την δουλοπρέπεια (του ιστορικού)

sed ambitionem scriptoris facile averseris,

Αλλά ενώ η φιλοδοξία του συγγραφέα αποτρέπεται εύκολα,

obtrectatio et livor pronis auribus accipiuntur;

οι μομφές και οι κακίες γίνονται δεκτές με ανοιχτά αυτιά.

quippe adulationi foedum crimen servitutis,

γιατί η κολακεία είναι το αποκρουστικό έγκλημα της δουλοπρέπειας

malignitati falsa species libertatis inest.»,

και η κακοήθεια είναι μια ψεύτικη επίφαση ελευθερίας».

Διαβάστε το στο:  Tacitus, Hisotriae

[5] Ένας από τους τέσσερις ευαγγελιστές, άγιος της Χριστιανικής Εκκλησίας και εκ των συνεργατών του Αποστόλου Παύλου. Σύμφωνα με την παράδοση, είναι ο συγγραφέας του τρίτου συνοπτικού Ευαγγελίου («Κατά Λουκάν») και των «Πράξεων των Αποστόλων». Γεννήθηκε στην Αντιόχεια της Συρίας, έζησε τον 1ο αιώνα και ήταν ένας από τους πλέον μορφωμένους ανθρώπους της εποχής του. Ήταν συνοδός και συνεργάτης του αποστόλου Παύλου από τη δεύτερη ακόμη αποστολική περιοδεία του, όπως φαίνεται από εδάφια των «Πράξεων των Αποστόλων». Συνόδευσε τον Παύλο στη Μακεδονία από την Τρωάδα (Πράξ. ιστ' 11-12) και παρέμεινε στους Φιλίππους πιθανότατα μέχρι το τέλος της τρίτης αποστολικής πορείας του Παύλου. Τέλος, συνόδευσε τον Παύλο από την Καισάρεια στη Ρώμη (Πράξ. κζ' 1, κη' 16). Ξεκινάει την καταγραφή του ως εξής:

Ἐπειδήπερ πολλοὶ ἐπεχείρησαν ἀνατάξασθαι διήγησιν περὶ τῶν πεπληροφορημένων ἐν ἡμῖν πραγμάτων καθὼς παρέδοσαν ἡμῖν οἱ ἀπ᾿ ἀρχῆς αὐτόπται καὶ ὑπηρέται γενόμενοι τοῦ λόγου,ἔδοξε κἀμοί, παρηκολουθηκότι ἄνωθεν πᾶσιν ἀκριβῶς, καθεξῆς σοι γράψαι, κράτιστε Θεόφιλε, ἵνα ἐπιγνῷς περὶ ὧν κατηχήθης λόγων τὴν ἀσφάλειαν.

Επειδή πολλοί προσπάθησαν να γράψουν αφηγήσεις για τα γεγονότα που έμαθαν και βίωσαν οι πρώτοι αυτόπτες και υπηρέτες του λόγου, κι εγώ θεώρησα σκόπιμο, αφού εξέτασα με ακρίβεια όλα τα γεγονότα από την αρχή, να τα καταγράψω με τάξη για εσένα, κράτιστε Θεόφιλε, για να βεβαιωθείς για την αξιοπιστία των διδασκαλιών που δέχτηκες

. https://www.synaxarion.gr/gr/cpgid/2e356be7ddd34f4aa0cd2d2cb470f340/cmspage.aspx

[6] Ο Έντουαρντ Γκίμπον (Edward Gibbon, γνωστός μερικές φορές στα ελληνικά σαν Εδουάρδος Γίββων, 8 Μαΐου 1737 – 16 Ιανουαρίου 1794) ήταν Άγγλος ιστορικός και Διαφωτιστής. Κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψής του στη Ρώμη το 1764 φέρεται ότι συνέλαβε την ιδέα ενός έργου η συγγραφή του οποίου διάρκεσε από το 1776 έως το 1788. Στο έργο του ανιχνεύεται η σύνδεση του αρχαίου και του σύγχρονου κόσμου, με την διαπραγμάτευση θεμάτων όπως η εγκαθίδρυση του χριστιανισμού, οι Τεύτονες, οι κατακτήσεις του Ισλάμ και οι Σταυροφορίες. Ξεκινάει το βιβλίο του ως εξής:

It is not my intention to detain the reader by expatiating on the variety or the importance of the subject, which I have undertaken to treat; since the merit of the choice would serve to render the weakness of the execution still more apparent, and still less excusable. But as I have presumed to lay before the public a first volume only of the History of the Decline and Fall of the Roman Empire, it will, perhaps, be expected that I should explain, in a few words, the nature and limits of my general plan

Δεν είναι πρόθεσή μου να κρατήσω τον αναγνώστη τονίζοντας την ποικιλία ή τη σημασία του θέματος, με το οποίο έχω αναλάβει να ασχοληθώ. Κι αυτό διότι η σημασία της επιλογής θα έκανε εμφανέστερες τις όποιες αδυναμίες και ακόμη λιγότερο συχωρητές. Όμως, καθώς υπολογίζω ότι θα καταθέσω στο κοινό έναν πρώτο τόμο μόνο της Ιστορίας της Παρακμής και της Πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, θα ήταν, ίσως, αναμενόμενο να εξηγήσω, με λίγα λόγια, το γενικό πλάνο της φύσης και των ορίων μου.

Διαθέσιμο εδώ: https://www.ccel.org/ccel/g/gibbon/decline/cache/decline.pdf

[7] Ο Φρανσουά Πιερ Γκιγιόμ Γκιζό (4 Οκτωβρίου 1787 – 12 Σεπτεμβρίου 1874) ήταν Γάλλος ιστορικός, ρήτορας και πολιτικός. Ο Γκιζό ήταν κυρίαρχη προσωπικότητα στη γαλλική πολιτική πριν από την Επανάσταση του 1848. Ξεκινώντας την Ιστορία του Ευρωπαϊκού Πολιτισμου επισημαίνει:

In meditating the plan of the course with which I propose to present you, I am fearful lest my lectures should possess the double inconvenience of being very long, by reason of the necessity of condensing much matter into little space, and, at the same time, of being too concise.

Αναλογιζόμενος το σχέδιο αυτού του έργου, το οποίο προτείνω να σας παρουσιάσω, φοβάμαι μήπως οι διαλέξεις μου έχουν τη διπλή ταλαιπωρία του να είναι πολύ μακροσκελείς, λόγω της ανάγκης συμπύκνωσης πολλής ύλης σε μικρό χώρο, και ταυτόχρονα, του να είσαι πολύ συνοπτικές.

Διαθέσιμο εδώ: https://ia800905.us.archive.org/17/items/civilieurope00guizrich/civilieurope00guizrich.pdf

[8] Βομβαρδισμού
[9] Ιταλός ποιητής της Αναγέννησης. Γεννήθηκε στο Ρήγιο το 1474 και πέθανε το 1533. Το κυριότερο από τα έργα του είναι το περίφημο μακροσκελές ποίημα Ορλάνδος Μαινόμενος (Orlando Furioso), που πρωτοδημοσιεύθηκε το 1516. Θέμα του ποιήματος είναι ο έρωτας του ιππότη Ορλάνδου για την ωραία Αντζέλικα.
[10] Ο Louis Gabriel Ambroise, Vicomte de Bonald (2 Οκτωβρίου 1754 — 23 Νοεμβρίου 1840) ήταν Γάλλος αντεπαναστάτης φιλόσοφος και πολιτικός. Είναι κυρίως για την ανάπτυξη ενός θεωρητικού πλαισίου από το οποίο θα προέκυπτε η γαλλική κοινωνιολογία. Η πολιτική φιλοσοφία του Bonald βασιζόταν στην υπόθεση της πτώσης της ανθρωπότητας, στην ανάγκη για ισχυρή κυβέρνηση που θα καταστέλλει τις κακές τάσεις του ανθρώπου και στην πεποίθηση ότι οι άνθρωποι είναι εγγενώς κοινωνικά πλάσματα. Αντιτάχθηκε στις ατομικιστικές τάσεις του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης.
[11] Ο Joseph Marie, comte de Maistre (1 Απριλίου 1753 – 26 Φεβρουαρίου 1821) ήταν φιλόσοφος, δικηγόρος, διπλωμάτης και δικαστής της Σαβοΐας. Ένας από τους προπάτορες του συντηρητισμού, ο Maistre υποστήριξε την κοινωνική ιεραρχία και την μοναρχία στην περίοδο αμέσως μετά τη Γαλλική Επανάσταση.
[12] Ο Πάπας Φορμόζος (Papa Formoso, 816 - 4 Απριλίου 896) διαδέχθηκε τον Πάπα Στέφανο Ε΄. Η σύντομη αρχιερατεία του υπήρξε ταραχώδης. Μετά τον θάνατό του, έγινε εκταφή των λειψάνων του και δικάστηκε κατά τη διάρκεια μιας μακάβριας συνόδου.
[13] Σύμφωνα με την παράδοση, όταν ο Ιησούς ανέβαινε τον Γολγοθά, λίγο πριν οι στρατιώτες αναγκάσουν τον Κίμωνα τον Κυρηναίο να σηκώσει τον σταυρό, σκονταψε και ακούμπησε το χέρι του σε έναν βράχο, όπου αποτυπώθηκε για πάντα. Πολλοί προσκυνητές ακόμη και σήμερα (2024) βάζουν το χέρι τους στο αποτύπωμα και φωτογραφίζονται.
[14] «Χρόνος και κόπος χάθηκαν». Η έκφραση προέρχεται από το εξής ανέκδοτο: Μετά την λαμπρή νίκη του στο Άκτιο, όταν ο Αύγουστος επέστρεψε στη Ρώμη, όλοι έσπευσαν να τον συγχαρούν. Μέσα στο πλήθος, ένας τεχνίτης του προσέφερε έναν παπαγάλο, τον οποίο είχε εκπαιδεύσει να επαναλαμβάνει τις λέξεις: "Χαίρε Καίσαρα, νικηφόρε αυτοκράτορα!". Ο Αύγουστος εντυπωσιάστηκε τόσο πολύ από την ευφυΐα του πτηνού, που το αγόρασε έναντι μεγάλου χρηματικού ποσού. Αυτό το παράδειγμα έσπρωξε έναν σχοινοποιό, έναν φτωχό άνθρωπο, να προσπαθήσει να διδάξει το ίδιο μάθημα σε έναν άλλο παπαγάλο. Όμως, η πρόοδος του νέου μαθητή ήταν τόσο μικρή, που ο δάσκαλος, απελπισμένος, φώναζε συχνά: "Κρίμα για τον κόπο μου και τον χρόνο που έχασα!". Ο παπαγάλος τελικά κατάφερε να μάθει το μάθημά του, αλλά όταν ο Αύγουστος τον άκουσε, απλά είπε: "Έχω κι άλλους τέτοιους κόλακες κοντά μου". Και τότε, εντελώς απροσδόκητα και ταιριαστά για την περίπτωση, ο παπαγάλος, σαν απάντηση στα λόγια του Καίσαρα, επανέλαβε την επίπληξη που ο δάσκαλος του έκανε με αγανάκτηση: "Κρίμα για τον κόπο μου και τον χρόνο που έχασα!". Η αιφνιδιαστική αυτή απάντηση του πτηνού φάνηκε τόσο αστεία στον αυτοκράτορα, που ξέσπασε σε γέλια και τον αγόρασε ακριβότερα από τον πρώτο. Το ανέκδοτο αυτό δεν μπόρεσα να το εντοπίσω σε κανέναν αρχαίο συγγραφέα στο διαδίκτυο. Το βρήκα μόνο στο περιοδικό «Ευτέρπη, φ.27. τ. Ζ΄, 4/11/1853. σελ.72», από όπου πιθανότατα το άντλησε και ο ίδιος ο Ροΐδης και το οποίο βρίσκεται στο Πανεπιστήμιο Κύπρου στην διεύθυνση: https://lekythos.library.ucy.ac.cy/bitstream/handle/10797/26083/eyt_1nov1853.pdf. Πιθανότατα την έκφραση επινόησε ο ίδιος ο Ροΐδης, στα πλαίσια της σατιρικής του προσέγγισης, καθώς το “oleunt” προέρχεται από το oleo (λάδι, μυρίζω) και μάλλον το χρησιμοποίησε λανθασμένα ως συγγενικό ή προερχόμενο από το ὀλλύω (χάνω)
[15] Ο Nicolas Lenglet Du Fresnoy (5 Οκτωβρίου 1674 – 16 Ιανουαρίου 1755) ήταν Γάλλος λόγιος, ιστορικός, γεωγράφος, φιλόσοφος και αλχημιστής. Ιδιαίτερα οξύς και σαρκαστικός, έκανε πολλούς εχθρούς ενώ η αγάπη του για την ανεξαρτησία και η αντίθεσή του στους βασιλικούς λογοκριτές είχαν ως αποτέλεσμα, να φυλακιστεί επί Λουδοβίκου XV, πέντε φορές στη Βαστίλη, μία στην ακρόπολη του Στρασβούργου και μια ακόμη στο Château de Vincennes. Πέθανε στα 82 του χρόνια, πέφτοντας στο τζάκι κοντά στο οποίο διάβαζε. Τάφηκε στην εκκλησία ή στο νεκροταφείο του Église Saint-Séverin στο Παρίσι. Ασφαλώς ιδανική πηγή για την Πάπισσα…
[16] Αινειάδα, Βιβλίο ΙΙΙ, στίχ. 103
[17] Berni
[18] Ο Francesco Berni (1497/98 – 26 Μαΐου 1535) ήταν Ιταλός ποιητής. Του πιστώνεται ότι ξεκίνησε αυτό που σήμερα είναι γνωστό ως «ποίηση Bernesque», ένα σοβαροφανές αλλά κωμικό είδος ποίησης με στοιχεία σάτιρας. Μια ακόμη «ιδανική» πηγή για τον Ροΐδη. Το ίδιο απόσπασμα χρησιμοποίσε και ο Cesare Balbo, ως επίγραμμα, ξεκινώντας τις «Quattro novelle narrate da un maestro di scuola”.
[19] Ο Τζον Μίλτον (John Milton, 9 Δεκεμβρίου 1608 - 8 Νοεμβρίου 1674) ήταν μεγάλος Άγγλος ποιητής. Σημαντικότερο έργο του αποτέλεσε το ποίημα Απολεσθείς Παράδεισος (Paradise Lost). Όταν ξέσπασε ο αγγλικός εμφύλιος πόλεμος, ο Μίλτον τάχθηκε υπέρ του Κοινοβουλίου μαχόμενος με τα γραπτά του τον Κάρολο Α΄. Το 1667 κυκλοφόρησε το αριστούργημά του Απολεσθείς Παράδεισος,ποίημα επικό μεγαλόπνευστο σε ανομοιοκατάληκτους ιαμβικούς στίχους. Σε δώδεκα άσματα περιγράφεται η πτώση του ανθρώπου συνεπεία του προπατορικού αμαρτήματος. Το έργο χαρακτηρίστηκε ως το έπος του αγγλικού πουριτανισμού και χάρισε στον ποιητή μία θέση ανάμεσα στους μεγαλύτερους του κόσμου. Στο έργο αυτό ο Αδάμ και η Εύα παρουσιάζονται ότι έχουν μια συναισθηματική και ερωτική σχέση ενώ εξακολουθούν να ζουν αναμάρτητοι. Έχουν πάθη και ξεχωριστές προσωπικότητες. Ο Σατανάς, μεταμφιεσμένος με τη μορφή φιδιού, δελεάζει με επιτυχία την Εύα να φάει από το Δέντρο, εκμεταλλευόμενος τη ματαιοδοξία της και ξεγελώντας την με ρητορική. Ο Αδάμ, μαθαίνοντας ότι η Εύα έχει αμαρτήσει, εν γνώσει του διαπράττει την ίδια αμαρτία. Δηλώνει στην Εύα ότι από τη στιγμή που δημιουργήθηκε από τη σάρκα του, είναι δεμένοι μεταξύ τους – αν αυτή πεθάνει, πρέπει να πεθάνει και αυτός. Με αυτόν τον τρόπο, ο Μίλτον απεικονίζει τον Αδάμ ως ηρωική φιγούρα, αλλά και ως μεγαλύτερο αμαρτωλό από την Εύα, καθώς γνωρίζει ότι αυτό που κάνει είναι λάθος.
[20] Οι Μάρτυρες είναι ένα πεζογραφικό επικό και απολογητικό έργο του François-René de Chateaubriand που εκδόθηκε το 1809. Παρουσιάζει τον Εύδωρο, έναν Έλληνα χριστιανικής πίστης, που εκτρέπεται από την αποστολή του από μια Δρυίδη από την Αρμορική, τη Βελέντα. Μετά από πολλές περιπέτειες και ταξίδια μια όμορφη ειδωλολάτρισσα, η Κυμοδόκη ερωτεύεται τον νεαρό χριστιανό ήρωα. Στο τέλος της ιστορίας αποφασίζει να ασπαστεί τη θρησκεία του για να τον παντρευτεί. Τα τελευταία δώδεκα βιβλία των Μαρτύρων εκθέτουν τον θρίαμβο της χριστιανικής θρησκείας κατά τον διωγμό του Διοκλητιανού. Η Κυμοδόκη και ο Εύδωρος πεθαίνουν στην αρένα της Ρώμης, και τελικά ο στρατός του Κωνσταντίνου, του πρώτου αυτοκράτορα που ασπάστηκε τον Χριστιανισμό, διώχνει τον τύραννο και εγκαθιστά μια νέα τάξη στην Αιώνια Πόλη.
[21] Ο Φρανσουά-Ωγκύστ-Ρενέ, Yποκόμης ντε Σατωμπριάν (François-Auguste-René, vicomte de Chateaubriand, 1768-1848), γνωστός και με την εξελληνισμένη μορφή Σατωβριάνδος, ήταν Γάλλος συγγραφέας, πολιτικός και φιλέλληνας. Θεωρείται ιδρυτής του γαλλικού ρομαντισμού, ένα από τα μεγάλα ονόματα της γαλλικής λογοτεχνίας, αυτός που ενέπνευσε στον άλλο μεγάλο ρομαντικό, τον Βίκτωρα Ουγκώ, την αποστροφή «Θέλω να είμαι ή Σατωβριάνδος ή τίποτα». Το 1806 πραγματοποιεί το περίφημο ταξίδι του σε Ελλάδα, Μικρά Ασία, Παλαιστίνη, Αίγυπτο και Ισπανία. Τρία βιβλία ήταν προϊόντα του ταξιδιού αυτού: Οι Μάρτυρες, ένα ακόμα θρησκευτικό έργο αναφερόμενο στους διωγμούς των πρώτων Χριστιανών, Οι περιπέτειες του τελευταίου Αβενσεράγου, νουβέλα εμπνευσμένη από την παραμονή του στην Ισπανία και τέλος η περιγραφή του ίδιου του ταξιδιού, το Οδοιπορικόν εκ Παρισίων εις Ιεροσόλυμα, όπου εκφράζεται η αρχαιολατρεία του και η συμπάθειά του για τους συγχρόνους του Έλληνες. Η ζωή του Σατωμπριάν ήταν ένα υπόδειγμα εντονότατων αντιφάσεων. Ήταν υπέρμαχος της θρησκείας αλλά ζούσε τόσο εκτός των επιταγών της που ο Λουδοβίκος ΙΗ΄ αναφώνησε κάποτε: «Πολύ θα ήθελα να γνώριζα το όνομα του εξομολογητή του κυρίου ντε Σατωμπριάν!». Ήταν ένας αντιδραστικός που ενέπνευσε τον Μπάυρον και τον Ουγκώ. Ο ίδιος είχε δηλώσει: «Είμαι δημοκρατικός εκ φύσεως, μοναρχικός εξ αιτίας της λογικής και βουρβωνικός για λόγους τιμής». Στο Οδοιπορικό του ο Σατωμπριάν, που πίστευε ότι η Γαλλία ήταν «η πρωτότοκος θυγάτηρ της Ελλάδος κατά τε την ανδρείαν, την ευφυΐαν και τας τέχνας», έψαξε αλλά δεν βρήκε την αρχαία Ελλάδα.
[22] Η Ραχήλ είναι πρόσωπο της Παλαιάς Διαθήκης, κόρη του Λάβαν, μικρότερη αδελφή της Λείας και δεύτερη σύζυγος του Πατριάρχη Ιακώβ.

Ο Ιακώβ που μετά την απάτη σε βάρος του αδελφού του Ησαύ ζούσε εθελοντικά εξόριστος στον θείο του τον Λάβαν, ζήτησε μετά από επτά χρόνια υπηρεσίας τη Ραχήλ για γυναίκα του. Ο Λάβαν επειδή ήταν σύμφωνα με το νόμο υποχρεωμένος να παντρέψει πρώτα την Λεία που ήταν μεγαλύτερη, έκανε το εξής κόλπο. Υποσχέθηκε τη Ραχήλ στον Ιακώβ, την νύχτα του γάμου όμως έστειλε τη Λεία στην σκηνή του. Ο Ιακώβ κοιμήθηκε με τη Λεία, την άλλη μέρα όμως κατάλαβε την απάτη. Έτσι ο Ιακώβ έμεινε μεν με τη Λεία, αποκτώντας έξι γιους τους Ρουβήν, Συμεών, Λευί, Ιούδα, Ισσάχαρ και Ζαβουλών καθώς και την Δείνα. Παραμένοντας στην υπηρεσία του θείου του άλλα επτά χρόνια, ζήτησε και πήρε και τη Ραχήλ για γυναίκα, εχοντας και την Λεία. Όμως η Ραχήλ ήταν στείρα και στενοχωριόταν πολύ. Σύμφωνα με τους νόμους της εποχής, η Ραχήλ έστειλε στον Ιακώβ την υπηρέτριά της την Βαλλά που ήταν και ετεροθαλής αδερφή της, από την οποία ο Ιακώβ απέκτησε δύο ακόμα γιους, Δαν και Νεφθαλί. Μετά από πολλά χρόνια η Ραχήλ έμεινε τελικά έγκυος και γέννησε τους δυο τελευταίους γιους του Ιακώβ, τον Ιωσήφ και τον Βενιαμίν, που έγιναν τα αγαπητά παιδιά του.

[23] Στην ελληνική μυθολογία η Ναυσικά είναι γνωστή στην Οδύσσεια του Ομήρου, κόρη του βασιλιά των Φαιάκων, του Αλκινόου, και της Αρήτης. Η Ναυσικά, που είχε πολλά αδέλφια, περιγράφεται από τον Όμηρο ως νεαρή και πολύ χαριτωμένη: ο Οδυσσέας λέει ότι έμοιαζε με θεά, ιδιαίτερα την Αρτέμιδα. Το επεισόδιο αυτό από την Οδύσσεια είχε αποτελέσει το θέμα μιας χαμένης τραγωδίας του Σοφοκλή, που είχε τον τίτλο «Ναυσικάα» (αυτός είναι ο αρχικός, ασυναίρετος τύπος του ονόματος «Ναυσικά»). Ο Ελλάνικος και ο Αριστοτέλης προσθέτουν στον μύθο ότι η Ναυσικά παντρεύτηκε αργότερα τον Τηλέμαχο και γέννησε έναν γιο, τον Περσέπτολιν ή Πτολίπορθο.
[24] Ο Πήγασος ήταν το φτερωτό άλογο της Ελληνικής Μυθολογίας. Όταν ο Περσέας αποκεφάλισε τη Μέδουσα, που είχε καταστήσει έγκυο ο Ποσειδώνας, ξεπήδησαν από τη τομή ο Χρυσάωρας, πατέρας του Γυριόνη και ο Πήγασος το φτερωτό άλογο. Ήταν συνεπώς γιος του Ποσειδώνα και της Μέδουσας. Θεωρείται το άλογο των ποιητών καθώς συσχετίζεται με τις μούσες ως εξής: Όταν οι Μούσες διαγωνίζονταν κάποτε στο τραγούδι με τις κόρες του Πιέρου, στον ποταμό Ελικώνα, μόλις άρχισαν το τραγούδι οι Πιέριες κόρες όλα είχαν σκοτεινιάσει. Αμέσως μετά, όταν ήλθε η σειρά των Μουσών, όλα φαίνονταν σαν να σταμάτησαν, ο Ουρανός, η Θάλασσα, τα ποτάμια, για να ακούσουν τους εξαίσιους ύμνους, ο δε Ελικώνας άρχιζε να υψώνει τη κορυφή του προς τον ουρανό από χαρά και υπερηφάνεια μέχρι που τον σταμάτησε ο φτερωτός Πήγασος, με διαταγή του Ποσειδώνα, λακτίζοντάς τον με τις οπλές του. Από το λάκτισμα αυτό γεννήθηκε η πηγή του Ελικώνα, της οποίας τα νερά ενέπνεαν τις Μούσες, η καλούμενη και Ιπποκρήνη.
[25] Ο Αμαδαίος είναι ένας θρυλικός ιππότης που είναι και ο ομώνυμος ήρωας του μεσαιωνικού ισπανικού ρομαντικού έργου «Amadis de Gaula». Είναι γνωστός για τον ιπποτισμό, τη γενναιότητα και τις ρομαντικές του περιπέτειες, που συχνά απεικονίζεται ως πρότυπο ιπποτικής αρετής. Ο Amadís de Gaula ήταν το αγαπημένο βιβλίο του φανταστικού χαρακτήρα του Δον Κιχώτη στο μυθιστόρημα του Μιγκέλ ντε Θερβάντες
[26] Ο Τριστάνος, είναι ένας θρυλικός ιππότης από το ρομάντζο του Αρθούρου. Είναι περισσότερο γνωστός για τον τραγικό έρωτά του με την Ιζόλδη, που υπήρξε δημοφιλές θέμα στη μεσαιωνική λογοτεχνία και μεταγενέστερες διασκευές.
[27] Ο Ριχάρδος Α΄ της Αγγλίας (8 Σεπτεμβρίου 1157 - 6 Απριλίου 1199), γνωστός ως Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος (Richard the Lionheart), από τον Οίκο των Πλανταγενετών-Ανζού ήταν βασιλιάς της Αγγλίας (1189 – 1199) Διετέλεσε επιπλέον Δούκας της Νορμανδίας, Δούκας της Ακουιτανίας, Δούκας της Γασκώνης, Λόρδος της Κύπρου, Κόμης του Πουατιέ, Δούκας του Ανζού, Κόμης της Νάντης και κυρίαρχος της Βρετάνης σε διάφορες χρονικές περιόδους. Ο Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος ήταν εξαιρετικός στρατιωτικός διοικητής στην Γ΄ Σταυροφορία, ο κορυφαίος μετά την αναχώρηση του Φιλίππου Β΄ της Γαλλίας. Οι νίκες του επί του Σαλαντίν ήταν σημαντικές αν και η εκστρατεία έληξε με συνθήκη ειρήνης με την οποία αναγνώρισε ότι δεν ανακατέλαβε την Ιερουσαλήμ.
[28] Οι Τεμπλάριοι (Ναΐτες) Ιππότες ήταν ένα μεσαιωνικό καθολικό στρατιωτικό τάγμα που ιδρύθηκε τον 12ο αιώνα. Αρχικά ιδρύθηκαν για να προστατεύουν τους προσκυνητές που ταξίδευαν στους Αγίους Τόπους, έγιναν μια από τις πιο ισχυρές και πλούσιες οργανώσεις της εποχής των Σταυροφοριών. Οι Ναΐτες συνδέονται συχνά με μυστήριο, ίντριγκες και θρύλους, συμπεριλαμβανομένης της αναζήτησης κρυμμένων θησαυρών
[29] Οι Αβενσεράγοι (Abencerrages), ήταν μια οικογένεια ή φατρία που θεωρείται ότι είχε εξέχουσα θέση στο Βασίλειο της Γρανάδας κατά τον 15ο αιώνα. Tο επώνυμο έγινε οικειο χάρη στο μυθιστόρημα του Χινές Πέρεθ δε Ίτα, Guerras civiles de Granada, που εξιστορεί τις διαμάχες των Αβενσεράγων με την αντίπαλη φατρία των Βενεδίνων ή των Θέγρις. Η ιστορία είναι πως ένας από τους Αβενσεράγους ερωτεύτηκε μια κυρία της βασιλικής οικογένειας και πιάστηκε επ' αυτοφώρω τη στιγμή που σκαρφάλωνε ως το παράθυρό της. Τότε ο Ιμπραχήμ Βενεδίνος, που είχε αντιδικία με την οικογένεια των Αβενσεράγων, διάταξε να δολοφονηθούν όσα μέλη της ήταν δυνατό. Λέγεται ότι έκλεισε όλους τους Αβενσεράγους σε μία από τις αίθουσες των ανακτόρων Αλάμπρα και έδωσε εντολές να τους σκοτώσουν όλους. Το μέρος όπου αυτό λέγεται ότι έλαβε χώρα είναι μια από τις ομορφότερες αυλές της Αλάμπρα και μέχρι σήμερα αποκαλείται «Αίθουσα των Αβενσεράγων».
[30] Το όνομα Γιολάντα συνδέεται με διάφορες ιστορικές και φανταστικές προσωπικότητες μεταξύ των οποίων είναι η Yolanda της Φλάνδρας (1175–1219), ηγεμόνας της Λατινικής Αυτοκρατορίας στην Κωνσταντινούπολη, η Yolanda του Vianden (1231–1283), βασίλισσα του Marienthal στο Λουξεμβούργο, εγγονή της πρώτης, η Yolanda της Ουγγαρίας (1215–1253), η βασίλισσα σύζυγος του James I της Αραγονίας, κ.λπ. Γενικά, το όνομα αντιπροσωπεύει μια αρχόντισσα ή ηρωίδα στη μεσαιωνική λογοτεχνία.
[31] Η Ερμίνα ήταν ένας χαρακτήρας στο μεσαιωνικό επικό ποίημα του Torquato Tasso "Η απελευθέρωση της Ιερουσαλήμ".
[32] Η Αρμίδα (Armide) είναι μια όπερα σε πέντε πράξεις του Jean-Baptiste Lully. Το λιμπρέτο του Philippe Quinault βασίζεται στο ποίημα του Torquato Tasso La Gerusalemme liberata (Jerusalem Delivered). Η ιστορία έχει ως εξής: Κατά τη διάρκεια της Πρώτης Σταυροφορίας, η Αρμίδα παγιδεύει τον εχθρό της χριστιανό ιππότη Ρενό (Renaud) με τα μαγικά της ξόρκια. Τη στιγμή που σηκώνει το στιλέτο της για να τον σκοτώσει, τον ερωτεύεται. 'Ετσι του κάνει ένα ξόρκι για να την αγαπήσει. Επιστρέφοντας στο κάστρο της, δεν αντέχει ότι η αγάπη του Renaud είναι μόνο αποτέλεσμα μαγείας. Καλεί τη Θεά του Μίσους να αποκαταστήσει το μίσος της για τον Ρενό, αλλά δεν καταφέρνει να ξεφύγει από την αγάπη της για αυτόν κι έτσι η θεά την καταδικάζει σε αιώνιο έρωτα. Πριν επιστρέψει η Αρμίδα στον Ρενό, δύο από τους στρατιώτες του τον βρίσκουν και και σπάνε το ξόρκι. Ο Ρενό καταφέρνει να ξεφύγει, ο οποίος μένει έξαλλη, μόνη και απελπισμένη.
[33] Ο Sir Walter Scott, (15 Αυγούστου 1771 – 21 Σεπτεμβρίου 1832), ήταν Σκωτσέζος μυθιστοριογράφος, ποιητής και ιστορικός. Πολλά από τα έργα του παραμένουν κλασικά της ευρωπαϊκής και σκωτσέζικης λογοτεχνίας, κυρίως τα μυθιστορήματα Ιβανόης (1819), Ρομπ Ρόι (1817), Waverley (1814), Old Mortality (1816), The Heart of Mid-Lothian (1818) και Η νύφη του Λάμερμουρ (1819), μαζί με τα αφηγηματικά ποιήματα Marmion (1808) και The Lady of the Lake (1810). Είχε μεγάλη απήχηση στην ευρωπαϊκή και αμερικανική λογοτεχνία.
[34] Ο Βίκτωρ Ουγκώ (26 Φεβρουαρίου 1802 – 22 Μαΐου 1885) ήταν Γάλλος μυθιστοριογράφος, ποιητής και δραματουργός, ο πλέον σημαντικός και προβεβλημένος εκπρόσωπος του κινήματος του γαλλικού ρομαντισμού. Η αξία του αναγνωρίστηκε σύντομα μέσα στον γαλλικό ακαδημαϊκό κύκλο αλλά και στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό. Ταυτόχρονα ασχολήθηκε με την πολιτική μεταλλασσόμενος βαθμιαία από φιλομοναρχικό συντηρητικό σε ριζοσπάστη δημοκρατικό. Την τελευταία περίοδο της ζωής του γνώρισε τη λατρεία του γαλλικού έθνους, ταυτιζόμενος με την ίδια τη Γαλλία, όπως ο ίδιος έλεγε στο ποίημά του Lettre à une femme (Γράμμα σε μία γυναίκα): "Je ne sais plus mon nom, je m'appelle Patrie!" (Δε γνωρίζω πλέον το όνομά μου, ονομάζομαι Πατρίς). Προ πάντων, όμως, ήταν ο ποιητής του νέου κόσμου, ο προφητικός, παραισθησιακός φιλόσοφος και μυθοπλάστης μιας ριζικά νέας εποχής.
[35] Ο Τζοακίνο Αντόνιο Ροσσίνι (ιταλ. Gioachino Antonio Rossini[12], 29 Φεβρουαρίου 1792 – 13 Νοεμβρίου 1868) ήταν Ιταλός συνθέτης, παγκοσμίως φημισμένος για τις όπερές του, με πιο γνωστές τον Κουρέα της Σεβίλλης, τη Σταχτοπούτα και τον Γουλλιέλμο Τέλλο. Έγραψε ακόμη έργα θρησκευτικής μουσικής, τραγούδια, μουσική δωματίου και άλλα κομμάτια για πιάνο και μικρά σύνολα. Οι μελωδίες του αγαπήθηκαν από πολύ κόσμο, ενώ ενέπνευσε πλήθος συνθετών, χαρίζοντάς του το προσωνύμιο «Ο Ιταλός Μότσαρτ».
[36] Ο Τζάκομο Μάγιερμπιρ( Jakob Liebmann MeyerBeer, 5 Σεπτεμβρίου 1791 – 2 Μαΐου 1864) ήταν Γερμανός συνθέτης όπερας, «ο συνθέτης όπερας που παιζόταν πιο συχνά κατά τη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα, που συνέδεε τον Μότσαρτ και τον Βάγκνερ». Με την όπερα του 1831 Robert le diable και τις επόεμενς, έδωσε στο είδος της μεγάλης όπερας «αποφασιστικό χαρακτήρα». Το στυλ της μεγάλης όπερας του Meyerbeer επιτεύχθηκε με τη συγχώνευση του γερμανικού ορχηστρικού στυλ με την ιταλική φωνητική παράδοση. Αυτά χρησιμοποιήθηκαν στο πλαίσιο συγκλονιστικών και μελοδραματικών λιμπρέτι που δημιουργήθηκαν από τον Eugène Scribe και ενισχύθηκαν από την σύγχρονη θεατρική τεχνολογία της Όπερας του Παρισιού. Έθεσαν ένα πρότυπο που βοήθησε να διατηρηθεί το Παρίσι ως η πρωτεύουσα της όπερας του δέκατου ένατου αιώνα. Το έργο στο οποίο αναφερεται ο Ροΐδης είναι οι «Ουγενότοι» Το δράμα εκτυλίσσεται περί το 1572 και στρέφεται γύρω από τους έρωτες του Ραούλ ντε Νανζίς και της Βαλεντίνης ή Βελεντίνης ντε Σαιν Μπριζ κόμισσας του Νεβέρ, στους διωγμούς των Ουγενότων και τις σφαγές κατά την Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου.
[37] Ο Lodovico Antonio Muratori (21 Οκτωβρίου 1672 – 23 Ιανουαρίου 1750) ήταν Ιταλός καθολικός ιερέας, αξιόλογος ως ιστορικός και κορυφαίος λόγιος της ηλικίας του, και για την ανακάλυψη του θραύσματος Μουρατορι, του παλαιότερου γνωστού καταλόγου βιβλίων της Καινής Διαθήκης
[38] Συγγραφέας του έργου «Αι τύχαι του Τηλεμάχου» το 1694, ήταν ο Γάλλος ιεράρχης Francois Fenelon (1651-1715), στο οποίο εκθειάζει τα Τέμπη και την Ελλάδα. Χωρίς να την έχει επισκεφθεί, εκφράζει την επιθυμία να πορευθεί προς την Κοιλάδα των Τεμπών, αναλαμβάνοντας μια ιερή αποστολή και έχοντας σαν όραμα την αναγέννηση της Ελλάδας από τα δεινά των Οθωμανών. Οιστρηλατημένος από την αρχαία ελληνική γραμματεία, ο υμνωδός του Τηλεμάχου καταλήγει: «Φεύγω για τα Τέμπη, πλημμυρισμένος από τον ιερό εκείνο ενθουσιασμό, όπου το όσιο και το βέβηλο συμπλέουν με τη χάρη. Αναχωρώ, σχεδόν πετάω! …Μπροστά μου ανοίγεται όλη η Ελλάδα». Το βιβλίο είχε σημαντικότατη συμβολή στην στήριξη της ελληνικής παλιγγενεσίας.
[39] Ο Ιβανόης, το διασημότερο έργο του Σερ Γουόλτερ Σκοτ, διαδραματίζεται στην Αγγλία την εποχή του βασιλιά Ριχάρδου του Λεοντόκαρδου και των Σταυροφόρων. Ο Γουίλφριντ του Ιβανόη, διωγμένος από το σπίτι του εξαιτίας μιας σφοδρής αλλά άπρεπης αγάπης, ακολουθεί το Ριχάρδο στους Αγίους Τόπους. Ύστερα από σκληρούς αγώνες κατά των Σαρακηνών, ξαναγυρίζει στην πατρίδα του, όπου όλα έχουν αλλάξει. Ο αδερφός του Ριχάρδου, ο Ιωάννης, έχει σφετεριστεί το θρόνο, οι Νορμανδοί κατακτητές μαλώνουν διαρκώς με τους ντόπιους κατοίκους της Αγγλίας, τους Σάξονες, και η αγαπημένη του Ιβανόη, η λέδη Ροβένα, ετοιμάζεται να παντρευτεί κάποιον άλλον. Μέσα από περιπέτειες, συνωμοσίες, πάθη και ίντριγκες θα θριαμβεύσει τελικά το δίκαιο και ο έρωτας. Ο Ιβανόης θα παντρευτεί την αγαπημένη του και ο Ριχάρδος θα ξανακερδίσει το θρόνο της Αγγλίας.
[40] Ιδιαίτερα αυτοσαρκαστική αναφορά, καθώς και τα τρία αυτά βιβλία περιέγραφαν φανταστικά και εξιδανικευμένα γεγονότα. Πρόκειται για ένα «κλείσιμο ματιού» του Ροΐδη προς τους αναγνώστες, ώστε να μην πάρουν πολύ σοβαρά το βιβλίο του.
[41] Εϊνάρδος ή Εγινάρδος (Eginhard) (περ. 775 - 840 μ.Χ.). Φράγκος ιστορικός. Σπούδασε σε μοναστήρι βενεδικτινών στη Φούλντα (μετά το 779) και στη συνέχεια (από το 791) εκπαιδεύτηκε στην αυλή του Καρλομάγνου στο Ακυίσγρανο (Αάχεν) μαζί με τους νέους που προορίζονταν για τα ανώτατα αξιώματα του βασιλείου
[42] Ο Αλκουίνος της Υόρκης (λατινικά: Flaccus Albinus Alcuinus‎‎ / Φλάκκος Αλβίνος Αλκουίνος, αγγλικά: Alcuin of York, 735 – 19 Μαΐου 804) ήταν Αγγλοσάξωνας λόγιος, κληρικός, ποιητής και καθηγητής από την Υόρκη της Νορθουμβρίας, και θεωρείται η σημαντικότερη πνευματική μορφή της δυναστείας των Καρολιδών και της λεγόμενης Καρολίγγειας Αναγέννησης. Προσκλήθηκε από τον Καρλομάγνο ώστε να αναλάβει την οργάνωση της εκπαίδευσης στην επικράτεια του βασιλείου του το οποίο εκτείνονταν σχεδόν στο σύνολο της δυτικής Ευρώπης. Κατά την περίοδο μεταξύ του 780 και του 790 ο Αλκουίνος αποτέλεσε την κορυφαία πνευματική μορφή της φραγκικής επικρατείας.
[43] Ο Γρηγόριος Τουρώνης ή Γρηγόριος της Τουρ (Grégoire de Tours, 30 Νοεμβρίου 539 - 17 Νοεμβρίου 594) ήταν Γαλάτης ιστορικός και επίσκοπος στην πόλη Τουρ. Το πλήρες όνομά του ήταν Γεώργιος Φλωρέντιος Γρηγόριος (Λατ. Georgius Florentius Gregorius). Ο Γρηγόριος αποτελεί την κύρια ιστορική πηγή της Μεροβίγγειας ιστορίας. Έγραφε —κατά την άποψη κάποιων εσκεμμένα ώστε να έχει μεγαλύτερη λαϊκή απήχηση— με ανορθόγραφο και γεμάτο βαρβαρισμούς τρόπο στην υστερολατινική. Το πιο αξιόλογο έργο του είναι το Decem Libri Historiarum (Δέκα Βιβλία Ιστορίας), γνωστότερο με τον μεταγενέστερο τίτλο Historia Francorum (Ιστορία των Φράγκων). Ιδιαίτερα διαδεδομένες υπήρξαν οι φανταστικές διηγήσεις του στις οποίες περιγράφονται θαύματα αγίων, και ειδικότερα τα τέσσερα βιβλία με τα θαύματα του Μαρτίνου της Τουρώνης. Ο τάφος του αγίου Μαρτίνου αποτελούσε σημαντικό πόλο έλξης κατά τον 6ο αιώνα και τα συγγράμματα του Γρηγορίου συντέλεσαν στην προώθηση αυτής της λατρείας.

Δες σχόλιο αρ. NOTEREF _Ref165680966 \h \* MERGEFORMAT 102

[44] Saint Agobard: Ο Agobard της Λυών ήταν Φράγκος Αρχιεπίσκοπος της Λυών και πολυγραφότατος συγγραφέας του οποίου τα έργα περιλαμβάνουν θεολογικές πραγματείες, κηρύγματα και επιστολές.
[45] Rabanus Maurus: Ο Rabanus Maurus Magnentius, επίσης γνωστός ως Hrabanus Maurus, ήταν Φράγκος Βενεδικτίνος μοναχός, θεολόγος και Αρχιεπίσκοπος του Μάιντς. Υπήρξε εξέχουσα προσωπικότητα της Καρολίγγειας Αναγέννησης και έγραψε πολυάριθμα θεολογικά και εκπαιδευτικά έργα.
[46] Το γερούλι (επιστημονική ονομασία - Hyoscyamus albus - ελλ. Υοσκύαμος) είναι φυτό της οικογένειας των Στρυχνοειδών (Solanaceae). Το φυτό αναπαράγεται κυρίως στη Νότια Ευρώπη. Υπάρχουν 11 είδη και είναι όλα τοξικά, ενώ από το φυτό χρησιμοποιούνται τα φύλλα και τα κουκούτσια. Χρησιμοποιείται για επουλώσεις. Επίσης, είναι αναλγητικό, αναισθητικό, σπασμολυτικό, ναρκωτικό, προκαλεί διαστολή της κόρης. Ετυμολογείται από το ομηρικό ὕς=χοίρος + κύαμος=κουκί.
[47] Το λογοπαίγνιο με το κόψιμο των φύλλων, γίνεται ακόμη πιο αστείο αν αναλογιστούμε ότι την εποχή που γράφονταν η «Πάπισα» τα περισσότερα βιβλία κυκλοφορούσαν «άκοπα», δηλαδή οι σελίδες ήταν ενωμένες μεταξύ τους, διπλωμένες σε δεκαεξάφυλα και ο αναγνώστης έπρεπε να τις κόψει με ειδικούς χαρτοκόπτες. Οπότε αν κάποιος δεν διάβαζε το βιβλίο που είχε αγοράσει, τα άκοπα φύλλα θα το πρόδιδαν.
[48] Ο Τζόναθαν Σουίφτ (Jonathan Swift, 30 Νοεμβρίου 1667 – 19 Οκτωβρίου 1745) ήταν Ιρλανδός σατιρικός, δοκιμιογράφος, πολιτικός αρθρογράφος, ποιητής και κληρικός στον Καθεδρικό Ναό του Αγίου Πατρικίου στο Δουβλίνο. Παράλληλα με τα εκκλησιαστικά καθήκοντά του, ο Σουίφτ ήταν ένας χαλκέντερος πολιτικός σχολιαστής. Το γνωστότερο έργο του, «Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ», μια φανταστική περιήγηση σε χώρες γιγάντων και νάνων, περιέχει μία πικρή σάτιρα και ανελέητη κριτική για τη σύγχρονή του κοινωνία και τις αγγλοϊρλανδικές σχέσεις. Η προσωπική ζωή του και ιδιαίτερα η φιλία του με δύο νεότερες γυναίκες, την Έστερ Τζόνσον (γνωστότερη ως Στέλλα) και την Έστερ Βάνομρι, προκάλεσαν επικρίσεις. Προς το τέλος της ζωής του έπασχε από το σύνδρομο Μενιέρ, μία νόσο του έσω ωτός, που οδήγησε πολλούς να θεωρήσουν ότι ήταν τρελός. Στο σημείο αυτό ο Ροΐδης παραδέχεται, εντελώς φυσικά και εν τη ρύμη του λόγου ότι τα Ταξίδια του Γκιούλιβερ του Σουίφτ είναι το μοντέλο πίσω από την άφθονη χρήση παρομοιώσεων και μεταφορών στην Πάπισσα Ιωάννα, μια διάσταση που δεν έχει ερευνηθεί επαρκώς όπως επισημαίνει Φωτεινή Λίκα, στο «Roidis and the Borrowed Muse: British Historiography, Fiction and Satire in Pope Joan» που βρίσκεται εδώ: https://www.cambridgescholars.com/resources/pdfs/978-1-4438-8113-5-sample.pdf
[49] Ο Φρανσουά Βατέλ (1631 – 1671) ήταν ο αρχιμάγειρας του Nicolas Fouquet και του πρίγκιπα Louis, Grand Condé. Γεννήθηκε είτε στην Ελβετία είτε στο Παρίσι και του αποδίδεται ευρέως, αλλά λανθασμένα, η δημιουργία της κρέμας σαντιγί με γεύση βανίλιας. Ο Vatel ήταν υπεύθυνος για ένα τεράστιο συμπόσιο 2.000 ατόμων που διοργάνωσε προς τιμήν του Λουδοβίκου XIV τον Απρίλιο του 1671 στο Château de Chantilly. Στενοχωρήθηκε τόσο πολύ για την καθυστέρηση της παράδοσης θαλασσινών που αυτοκτόνησε με το σπαθί του και το σώμα του ανακαλύφθηκε όταν πήγαν να του πουν ότι τα ψάρια έφθασαν. Από το περιστατικό θεωρείται πως προήλθε η έκφραση "πέθανε γιατί δεν είχε σάλτσα αστακού", μια φράση που σημαίνει να πεθάνεις ή να καταστραφείς λόγω μιας μικρής απογοήτευσης ή ατυχίας.
[50] Ο François-Marie Arouet, γνωστός με το ψευδώνυμό του Βολταίρος, ήταν Γάλλος συγγραφέας, φιλόσοφος και ιστορικός του Διαφωτισμού. Ήταν διάσημος για την εξυπνάδα, τη σάτιρα και την υπεράσπιση της ελευθερίας του λόγου και της θρησκείας.
[51] Ο Τζορτζ Γκόρντον Μπάιρον, κοινώς γνωστός ως Λόρδος Μπάιρον, ήταν Βρετανός ποιητής και ηγετική φυσιογνωμία του ρομαντικού κινήματος. Τα έργα του συχνά εξερευνούσαν θέματα αγάπης, φύσης και του αγώνα του ατόμου ενάντια στους κοινωνικούς περιορισμούς.
[52] Ο Τζιοβάνι Μπατίστα Κάστι ήταν Ιταλός ποιητής και λιμπρετίστας γνωστός για τα σατιρικά του έργα και τη συνεργασία του με τον συνθέτη Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ στην όπερα «Cosi fan tutte». Δραστηριοποιήθηκε κατά την περίοδο του Διαφωτισμού.
[53] Στη χριστιανική παράδοση ο τίτλος της παρθενομάρτυρος είναι τιμητικός χαρακτηρισμός των γυναικών μαρτύρων που ήταν παρθένες τη στιγμή του θανάτου τους, αλλά που δεν συγκαταλέγονται στις οσιομάρτυρες, δεν ήταν δηλαδή μοναχές. Στη νεότερη εποχή το κάθε χριστιανικό δόγμα έχει και παρθενομάρτυρες που δεν αναγνωρίζονται από τα άλλα δόγματα, π.χ. η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία έχει την ονομαστή Ιωάννα της Λωρραίνης (Ζαν ντ' Αρκ), που είναι γνωστή επίσης ως Αυρηλιανή Παρθένος ή Παρθένος της Ορλεάνης, και τιμάται και ως «εθνομάρτυρας» από τους Γάλλους. Η "αυρηλιανή παρθένος" του Σίλερ είναι ένα έμμετρο ηρωϊκό ποίημα, το οποίο μπορείτε να δείτε εδώ: https://books.google.gr/books?id=ai9dAAAAcAAJ&pg=PP22&dq=%CE%A3%CE%AF%CE%BB%CE%BB%CE%B5%CF%81&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjP24WGp7ThAhUUAWMBHb_4AtIQ6AEIJzAA#v=onepage&q=%CE%A3%CE%AF%CE%BB%CE%BB%CE%B5%CF%81&f=false
[54] Βλ. υποσημείωση NOTEREF _Ref163466185 \h \* MERGEFORMAT 232 στη σελ. PAGEREF _Ref163466192 \h 118

[55] Το απόσπασμα προέρχεται από το επικό ποίημα του Λόρδου Βύρωνα, «Το Προσκύνημα του Τσάιλντ Χάρολντ». Πρόκειται για ένα μακροσκελές ποίημα χωρισμένο σε "canto" (ωδές) και κάθε canto χρησιμεύει ως μια αυτόνομη ενότητα στο μεγαλύτερο έργο. Το χωρίο περιέχεται στο 4ο "canto" όπου ο Byron συνεχίζει την αφήγηση του Χάρολντ, ο οποίος ταξιδεύει σε διάφορες ευρωπαϊκές τοποθεσίες και στοχάζεται τη ζωή, την αγάπη και την ανθρώπινη υπόσταση. Η ποιητική φωνή του Βύρωνα σε αυτό το canto είναι συχνά στοχαστική και μελαγχολική, καθώς ο Τσάιλντ Χάρολντ παλεύει με τις δικές του εσωτερικές συγκρούσεις και παρατηρεί τον κόσμο γύρω του με κριτικό μάτι. Το ποίημα είναι γνωστό για τις ζωηρές περιγραφές τοπίων, την εξερεύνηση των συναισθημάτων του και τις φιλοσοφικές του αναζητήσεις. Η στροφή που περιέχει το χωρίο είναι η εξής:

Some have accused me of a strange design

Κάποιοι με κατηγόρησαν πως γράφω αφηρημένα

Against the creed and morals of the land,

Ενάντια στη θρησκεία μας, τα ήθη τα χρηστά

And trace it in this poem every line:

Κι αυτό λεν πως το βρίσκουνε στους στίχους μου ολοένα

I don’t pretend that I quite understand

Δεν λέω πως μπορώ κι εγώ ν’ αντιληφθώ σωστά

My own meaning when I would be very fine;

αυτό που ο ίδιος εννοώ σε όλα τα γραμμένα

But the fact is that I have nothing plann’d,

Μα δεν υπάρχει σχέδιο που ακολουθώ πιστά

Unless it were to be a moment merry,

Εκτός και αν επρόκειτο για μια στιγμή χαράς

A novel word in my vocabulary.

Όταν μια λέξη όμορφη στον στίχο σου χωράς.

[56] «…Ὡς περικαθάρματα τοῦ κόσμου ἐγενήθημεν, πάντων περίψημα ἕως ἄρτι» (Α΄ Κορ. 4,13). Στην επιστολή αυτή ο Απόστολος Παύλος λέει στους Κορίνθιους ότι οι κήρυκες του λόγου του Θεού έχουν καταντήσει σκουπίδια και ο κόσμος εκτιμά περισσότερο τους πλούσιους και τους διάσημους, παρά εκείνους. Ωστόσο ο Ροΐδης, κάνει εδώ μια απίστευτη παρέκβαση, χρησιμοποιώντας ακριβώς τα λόγια του Aποστόλου και λέγοντας οφθαλμοφανέστατα ότι στην εποχή του «οι ιερείς επιλέγονται από τα σκουπίδια της γης» (!) –κατά κυριολεξία όμως, όχι με το νόημα που το έγραφε ο Παύλος.
[57] Δηλαδή την καταδίκη του Γαλλιλαίου από την Ιερά Εξέταση
[58] Αγαπίου μοναχού του Κρητός. Βίβλος καλουμένη Καλοκαιρινή : περιέχουσα Βίους Αγίων τινών, τους ωραιοτέρους του Καλοκαιρίου, από την α' του Μαρτίου, έως ταις ύστεραις του Αυγούστου. Πρόκειται για ένα βιβλίο που επανατυπώνεται συνεχώς μέχρι και σήμερα (2024). Ο Αγάπιος Λάνδος ήταν Έλληνας λόγιος του 17ου αιώνα. Το «Βιβλίον ωραιότατον, καλούμενον Αμαρτωλών Σωτηρία / Συντεθέν εις κοινήν των Γραικών διάλεκτον παρά Αγαπίου Μοναχού του Κρητός» υπήρξε δημοφιλές βιβλίο που επίσης διαβάζεται ακόμα και σήμερα.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/79/%CE%92%CE%AF%CE%B2%CE%BB%CE%BF%CF%82_%CE%BA%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CF%85%CE%BC%CE%AD%CE%BD%CE%B7_%CE%9A%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CE%BA%CE%B1%CE%B9%CF%81%CE%B9%CE%BD%CE%AE.pdf

[59] Ο Άγγλος ποιητής που αναφέρεται στο απόσπασμα είναι πιθανότατα ο Λόρδος Βύρων. Ο Ροΐδης αναφέρει το απόφθεγμα «μόνον οἱ ἀνήθικοι ὁμιλοῦσι περὶ ἠθικῆς» που αντανακλά τον σκεπτικισμό του Βύρωνα απέναντι στις ηθικολογικές και υποκριτικές συζητήσεις για την ηθική. Ο Βύρων ήταν γνωστός για το πνεύμα του και τα κριτικά του σχόλια για την κοινωνία, και αυτό το απόσπασμα καταγράφει την περιφρόνησή του για όσους μιλούν για ηθική αλλά δεν ανταποκρίνονται στα ηθικά πρότυπα οι ίδιοι. Ωστόσο δεν κατόρθωσα να εντοπίσω ακριβώς σε ποιο έργο του υπάρχει – αν υπάρχει.
[60] Ο Vallet de Viriville, του οποίου το πλήρες όνομα ήταν Auguste Joseph Alphonse Vallet de Viriville, ήταν Γάλλος ιστορικός και κριτικός λογοτεχνίας. Γεννήθηκε στις 25 Φεβρουαρίου 1816 και πέθανε στις 9 Μαΐου 1868. Ο Vallet de Viriville ήταν γνωστός για την εκτεταμένη έρευνα και τις δημοσιεύσεις του στη γαλλική ιστορία, εστιάζοντας ιδιαίτερα στον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση. Συνέβαλε σημαντικά στη μελέτη και κατανόηση της μεσαιωνικής γαλλικής λογοτεχνίας και του πολιτισμού. Επιπλέον, ο Vallet de Viriville ήταν μέλος διαφόρων επιστημονικών εταιρειών και έπαιξε ρόλο στην προώθηση της ιστορικής έρευνας και διατήρησης στη Γαλλία κατά τον 19ο αιώνα.
[61] Monstrum imaginarium

[62] Μεταξὺ τούτων διαπρέπουσιν αἱ τοῦ Χιογενοῦς Λέοντος Αλλατίου ἢ Αλλάτζη, ὡς ὀνομάζει αὐτὸν σκωπτικῶς ὁ Δουφρένιος, δύο τὸν ἀριθμὸν, Confutatio fabula de Johanna Papissa, Ρώμη 1630, καὶ Commentatio in Johannis Papissæ fabulam, ἐν αἷς οὐ μόνον τὴν Πάπισσαν πειρᾶται παντοιοτρόπως νὰ ἐξοντώσῃ, ἀλλὰ καὶ πάντας τοὺς ἀντιγνώμονας ὑβρίζει. Μικρὸν μετὰ ταῦτα συνέγραψεν ὁ Δαυὶδ Βλονδέλλος τὴν πολύκροτον 'Ανάκρισιν, (David Blondellus de famosæ quæstionis an famina inter Leonem IV et Benedictum III Anacrisis. Amstelodam 1659), εἰς ἦν ἔσπευσαν ἀμέσως ν' ἀπαντήσωσιν, ὑποστηρίζοντες τὸ ἀληθὲς τῶν περὶ Παπίσσης, Σαμουὴλ ὁ Μαρέσιος διὰ τῆς Johanna restituta, Γρονίγκη 1659, καὶ ὁ περιώνυμος Φριδερίκος Σπανχάϊμ διὰ τῆς Disquisitio historica de Papa femina. ᾿Αλλὰ πᾶσαι αἱ διατριβαὶ αὗται, ἀπηνῶς καταδιωκόμεναι ὑπὸ τῆς ῥωμαϊκῆς Αὐλῆς ἐξέλιπον μετ᾿ οὐ πολὺ πλὴν τῶν εἰς χεῖρας βιβλιοφίλων τινῶν περισωθέντων ὀλίγων ἀντιτύπων. Οἱ δὲ νεώτεροι ἱστορικοί ὁ Γίββων, ὁ Χάλλαμ, ὁ Πόττερ, ὁ Σισμόνδης καὶ λοιποὶ ἐν παρέδῳ μόνον ἢ ἐν ὀλιγοστίχῳ σημειώσει μνημονεύουσι τῆς Παπίσσης· ὥστε μετὰ δύο περίπου αἰῶνας σιωπῆς καὶ λήθης πρῶτος ἴσως ἐγὼ ἅπτομαι πάλιν τοῦ ἀκανθώδους τούτου ζητήματος.

Μεταξύ αυτών ξεχωρίζουν οι δύο κριτικές του Λέοντος Αλλατίου από τη Χίο, ή Αλλάτζη, όπως τον αποκαλεί ειρωνικά ο Δουφρένιος. Φέρουν τους τίτλους "Confutatio fabula de Johanna Papissa" (Ρώμη 1630) και "Commentatio in Johannis Papissæ fabulam". Σε αυτές, ο Αλλάτιος όχι μόνο επιχειρεί να διαψεύσει παντοιοτρόπως την ύπαρξη της Παπίσσης, αλλά και υβρίζει όσους έχουν αντίθετη άποψη. Λίγο αργότερα, ο Δαυίδ Βλονδέλλος έγραψε την περίφημη "Ανακρισιν" ("David Blondellus de famosæ quæstionis an famina inter Leonem IV et Benedictum III Anacrisis. Amstelodam 1659"). Ακολούθησαν άμεσες απαντήσεις από υποστηρικτές της ιστορίας της Παπίσσης: ο Σαμουήλ ο Μαρέσιος με το "Johanna restituta" (Γρονίγκη 1659) και ο περιώνυμος Φρειδερίκος Σπανχάϊμ με το "Disquisitio historica de Papa femina". Ωστόσο, όλες αυτές οι διατριβές, διωκόμενες άγρια από την ρωμαϊκή Αυλή, εξαφανίστηκαν μετά από λίγο, με εξαίρεση λίγα αντίτυπα που σώθηκαν στα χέρια βιβλιοφίλων. Οι νεότεροι ιστορικοί, όπως ο Γίββων, ο Χάλλαμ, ο Πόττερ, ο Σισμόνδης και άλλοι, αναφέρουν την Πάπισσα μόνο εν παρέργω ή σε μια σύντομη σημείωση. Έτσι, μετά από περίπου δύο αιώνες σιωπής και λήθης, ίσως εγώ είμαι ο πρώτος που αγγίζω ξανά αυτό το ακανθώδες ζήτημα.

[63] Jurien Histoire du Papisme κεφάλ. γ'. Τῆς αὐτῆς γνώμης εἶναι καὶ ὁ ἀββᾶς Δουφρένιος (Lenglet Dufresnois), ἱστορικός ἀκμάσας περὶ τὰς ἀρχὰς τῆς παρελθούσης ἑκατονταετηρίδος καὶ διακρινόμενος ἐπὶ ἄκρᾳ ἀνεξαρτησία φρονήματος. «Απορῶ, λέγει ἐν τῇ ἱστορικῆ αὐτοῦ Μεθόδῳ (Methode pour étudier l'histoire Παρισίοις 1729 τόμ. Γ', σ. 349) διὰ τὸ πεῖσμα τῶν σημερινῶν καθολικῶν εἰς τὸ ἀρνεῖσθαι τὴν ὕπαρξιν τῆς Ιωάννας, ἐνῶ ἔπρεπεν ἀπ᾿ ἐναντίας νὰ ζητῶμεν παντοιοτρόπως ν᾿ ἀποδείξωμεν τὸ ἀληθὲς τῶν περὶ αὐτῆς, μεγίστην περιποιούσης εἰς τὴν ἁγίαν Εδραν τιμήν, ἀφοῦ κατὰ τὴν μαρτυρίαν πάντων τῶν ἱστορικῶν εὐσεβῶς καὶ φρονίμως ἐπάπευσεν».
[64] Non si è da credere che Iddio avesse permesso che una femina occupasse la Sedia di S. Pietro, da Cristo Salvator nostro ordinata. Onofr. Panvinio Annot. in Platina. Τὸ βιβλίον τοῦτο εὑρίσκεται ἐν τῇ βιβλιοθ. τοῦ ἡμετέρου Πανεπιστημ.
[65] Ο Λιβέριος ἦτο ᾿Αρειανός, ὁ ᾿Αναστάσιος Νεστωριανός, ὁ Ονώριος μονοφυσίτης, Ἰωάννης ὁ κγ' ἄθεος, τὰ δὲ ἄλλα δύο ἐπίθετα ἥρμοζον εἰς ὅλους τοὺς τότε ἀρχιερεῖς. ὄρα Πλατίναν, Στέλλαν, Lesueur καὶ λοιπούς.
[66] Παρὰ μὲν τοῖς Εβραίοις, οἵτινες δὲν ἐφαίνοντο πιστεύοντες εἰς μέλλουσαν ζωήν, ἡ ἐν τῇ παρούσῃ τιμωρία τῶν ἀνομημάτων ἦτο δόγμα ἀναγκαῖον πρὸς περιστολὴν τῆς κακίας· καὶ διὰ τοῦτο βλέπομεν τὸν Θεὸν ἐν τῇ παλαιᾷ Γραφῇ ἐπιδημίας, ἀκρίδας, λιμοὺς καὶ ἄλλα τοιαῦτα ἀποστέλλοντα εἰς τὸν λαὸν αὐτοῦ. Παρ᾽ ἡμῖν δὲ τοῖς χριστιανοῖς, οἵτινες μετὰ θάνατον περιμένομεν ἀμοιβὴν ἢ τιμωρίαν, πᾶσα ἄνωθεν τιμωρὸς ἐπέμβασις εἰς τὰ ἐπὶ γῆς καθίσταται περιττή· ἀνάξιον δὲ μάλιστα τοῦ Θείου νομίζομεν νὰ ἐκπληρῇ ἔργα εἰσαγγελέως καὶ δημίου.
[67] Dormiebat tune plane alto (ut apparet) sopore Christus in navi, cum hisce flantibus validis ventis navis ipsa fluctibus operiretur. Baron. Ann. Eccles. τόμ. Ι' σ. 461 ἐν τῇ Βιβλ. τοῦ Πανεπιστ
[68] Ο Samuel Des Marets ή Desmarets (Λατινικά: Maresius· Oisemont, 1599 – Groningen, 18 Μαΐου 1673) ήταν Γάλλος προτεστάντης θεολόγος.[1][2][3]

Έγραψε περισσότερα από εκατό έργα, συμπεριλαμβανομένου ενός Systhema theologiae (Groningen, 1645· 4η έκδ., 1673, με ένα παράρτημα που περιέχει έναν κατάλογο των γραπτών του), επεξεργασμένο με σχολαστικό τρόπο, το οποίο χρησιμοποιήθηκε πολύ ως εγχειρίδιο. Η λογοτεχνική του δράση ήταν κυρίως πολεμική, ενάντια στους Ρωμαιοκαθολικούς, τους Σωκινιανούς, τους Αρμινιάνους, τον Αμυραλδισμό όπως εκπροσωπείται από τον Δαλαίο, τον Χιλιασμό και άλλες αιρέσεις.

[69] Ο Jean de Launoy (21 Δεκεμβρίου 1603 – 10 Μαρτίου 1678) ήταν Γάλλος ιστορικός. Γνωστός ως «ο αρνητής των αγίων», ήταν κριτικός ιστορικός. Ήταν στη σκεπτικιστική πλευρά του υποτιθέμενου παπικού ταύρου Sacratissimo uti culmine (βλ. Sabbatine Privilege). Στην παπική πολιτική ήταν Γαλικανός, στη θεολογία Γιανσενιστής.
[70] Ο Λέων Αλλάτιος ή Λιωνής Αλάτζης (ιταλικά: Leone Allacci, Allacio‎‎, λατινικά: Leo Allatius, Allacius‎‎) ήταν Έλληνας λόγιος του 17ου αιώνα. Γεννήθηκε το 1586 στη Χίο. Διέπρεψε στις σπουδές του και έγινε ένας από τους σημαντικότερους φιλολόγους της εποχής του. Είχε δε το χάρισμα να συνομιλεί με έμμετρους στίχους. Έγινε σύμβουλος επί θρησκευτικών θεμάτων του καρδινάλιου Βισκία, και διορίστηκε από τον Πάπα Παύλο Ε' καθηγητής των Ελληνικών. Ο καρδινάλιος Φραγκίσκος Βαρβερίνης τον ονόμασε βιβλιοθηκάριό του, και ο Πάπας Αλέξανδρος Ζ' τον διόρισε επίτιμο θαλαμηπόλο του, και βιβλιοθηκάριο της Βατικανής Βιβλιοθήκης. Ο Κλήμης Α' του χορήγησε ισόβια σύνταξη.
[71] Ο Jean Mabillon, ήταν Γάλλος Βενεδικτίνος μοναχός και λόγιος που έζησε τον 17ο και 18ο αιώνα. Υπήρξε πρωτοπόρος στον τομέα της παλαιογραφίας και ήταν γνωστός για τις κριτικές εκδόσεις του σε μεσαιωνικά χειρόγραφα.
[72] Η ιστορία του παπισμού (1683) είναι ένα βιβλίο γραμμένο από τον Pierre Jurieu. Πρόκειται για ένα ιστορικό έργο που καλύπτει την ιστορία του Ρωμαιοκαθολικισμού, από τις απαρχές του έως την εποχή του. Το τρίτο μέρος του βιβλίου καλύπτει την περίοδο από το έτος 1000 έως το έτος 1500. Ο συγγραφέας περιγράφει τα «Σημαντικά γεγονότα αυτής της περιόδου, όπως οι Σταυροφορίες, οι συγκρούσεις μεταξύ παπών και αυτοκρατόρων, θρησκευτικές μεταρρυθμίσεις κ.λπ. Απευθύνεται επίσης στις μεγάλες μορφές της ιστορίας του Καθολικισμού, όπως ο Άγιος Βερνάρδος του Κλαιρβώ, ο Άγιος Θωμάς ο Ακινάτης κ.λπ. Το απόσπασμα στο οποίο αναφέρεται είναι το εξής (σελίδα 84 του pdf στη διεύθυνση https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QafjbNtqe42ojEozTrDiSAYrP4aQnqWuXrr4RHVni5Oo3wtbmJyA_OYbNtAldnIuHCKI1esYI4eJGbW1FCCqno33iatL8TBIW74_Tk_zYgb6klyH-RlQDKjmnQ2axl4P9e_MLYXoxGgtDylngpT92zShxwhyYCD9Jx4QVIoOu_fsY4JAiDNCySOmsdsaqtqtFtVq8OPE9OzouvZGusgBKO34uK3tbZzEA6O-xIkru9ZbhSxzHNe8hPVwFfWGfXb-6E064xborx7Ef53KQ05w4iVRUSxP6f4sgRVqSxbQhi_E44639rA) :

Je trouve mefme que de la manière que cette hiftoire eft rapportée, elle fait au fiege Ro principal plus d'honneur qu'il n'en mérite. Ondit que cette Papeffe évite fort bien eftudié, qu'elle eftoit ſcavante, habile, éloquente, que les beaux donnent la feu admirateur à Rome, & qu'elle fut élued'un commun confinement, quoy qu'elle paruft comme un jeune eftranger incognu, fans amis & fans autre appuy quefon mérite. Je dis que c'eft faire beaucoup d'honneur au fiege Romain que defuppofer qu'un jeune homme incognu yfut avancé uniquement à caufe defon merite, car on ſcait que de tout temps il n'y a eu que la brigue qui ait fait obtenir cette dignité. Et particulierement dans le fiecle où l'on pofe cette Papelle : la qualité de Bardache, ou celle d'amant de quelque grande Dame Romaine, eftoit le feul merite qui conduifoit au Pontificat. Si Meffieurs les hiftoriens de l'Eglife Romaine m'en croient, ils profiteront de cette reflexion pour deftruire l'hiftoire de la Papefle Jehanne, & ferieufement je fuis trompé s'ils peuvent trouver une meilleure raifon.

Διαπιστώνω μάλιστα ότι με τον τρόπο που αναφέρεται αυτή η ιστορία, δίνει στο κύριο προπύργιο του Ρο περισσότερη τιμή από ό,τι του αξίζει. Λέγεται ότι αυτή η Πάπισσα ήταν πολύ ικανή, ότι ήταν γνώστρια, επιδέξια, ετοιμόλογη, ότι την ομορφιά της την θαύμαζε η Ρώμη και ότι εκλέχτηκε με κοινή αποδοχή, παρόλο που φαινόταν σαν μια νεαρή, άγνωστη ξένη. καθώς οι θαυμαστές, οι φίλοι της έδωσαν την υποστήριξη που της άξιζε. Υποστηρίζω ότι θα ήταν μεγάλη τιμή στην Ρώμη να μην αρνηθεί ότι ένας άγνωστος νεαρός προχώρησε εκεί μόνο λόγω της αξίας του, επειδή γνωρίζουμε ότι την εποχή εκείνη μόνο οι ευγενείς αποκτούσαν αυτά τα αξιώματα. Ιδιαίτερα μάλιστα στο πλαίσιο όπου εκλέχθηκε αυτή η πάπισσα. Ως τότε η ιδιότητα του Bardache, ή του εραστή κάποιας μεγάλης Ρωμαϊκής κυρίας, ήταν το μοναδικό πλεονέκτημα που οδηγούσε στο ύπατο αξίωμα. Αν με πιστέψουν οι ιστορικοί της Ρωμαϊκής Εκκλησίας, θα εκμεταλλευτούν αυτόν τον προβληματισμό για να μην καταστρέψουν την ιστορία της πάπισσας Ιωάννας, και πραγματικά θα εκπλαγώ αν βρουν έναν καλύτερο λόγο.

[73] Δες σχόλιο NOTEREF _Ref165730186 \h \* MERGEFORMAT 106
[74]. Χρονικὰ τῆς Βαυαρίας βιβλ. δ'.
[75] Οὗτος ἐκαλεῖτο πρὶν Bocca di porco, ἤτοι γουρουνόστομος, ἀλλ᾽ εὑρίσκων ἀνάρμοστον τὸ ὄνομα τοῦτο εἰς ἀρχιερέα μετωνομάσθη Σέργιος, καὶ ἀπ᾿ αὐτοῦ ἐπεκράτησεν ἡ συνήθεια ν᾿ ἀλλάσσωσι τὸ ὄνομα οἱ Πάπαι, ἵνα κατὰ τὸν Χαλκοκονδύλην θειότεροι σφῶν αὐτῶν φαίνωνται.
[76] Nusquam cleri eligentis vel postea consententientis aliqua mentio, canones omnes pressi silentio, decreta Pontificum suffocata, proscriptæ antiquæ traditiones veteres que in eligendo summo Pontifice consuetudines sacrique ritus. Omnia, vendicaverat sibi libido saeculari ροtentia percita κτλ. Baron. Ann. Eccles. τόμ. 1, σ. 461.
[77]. Πλατίνα Βίοι τῶν Παπῶν, ὅρα καὶ τὴν ἀνωνύμως ἐκδοθεῖσαν ἐν Βρυξέλλεις τῷ 1842 ἱστορίαν τοῦ Παπισμοῦ εἰς τόμον Γ΄, τον Lesueur, τὸν Jurieu καὶ λοιπούς. Διαθέσιμο για τον διαδικτυακό αναγνώστη εδώ: https://archive.org/details/vitaepontificum00plat
[78] Annales Eccles. ad ann. 897.
[79] Ο Πάπας Μαρίνος Β' (θαν. Μάιος 946) ήταν επίσκοπος της Ρώμης και ηγεμόνας των Παπικών Κρατών από τις 30 Οκτωβρίου 942 έως τον θάνατό του. Κυβέρνησε κατά τη διάρκεια του Saeculum obscurum. Ονομάστηκε επίσης λανθασμένα Μαρτίνος III (Martinus III) κάτι που οδήγησε στον δεύτερο πάπα με το όνομα Μαρτίνος να πάρει το όνομα Μαρτίνος IV.
[80] Ο Πάπας Φορμόζος (Papa Formoso, 816 - 4 Απριλίου 896) διαδέχθηκε τον Πάπα Στέφανο Ε΄. Η σύντομη αρχιερατεία του υπήρξε ταραχώδης. Μετά τον θάνατό του, έγινε εκταφή των λειψάνων του και δικάστηκε κατά τη διάρκεια μιας μακάβριας συνόδου.
[81] Ο Βονιφάτιος ΣΤ΄ ήταν Ρωμαίος στην καταγωγή και εκλέχθηκε Πάπας τον Απρίλιο του 896, μετά τις ταραχές που ακολούθησαν τον θάνατο του προκατόχου του, Πάπα Φορμόζου. Πριν την εκλογή του, του είχε δύο φορές επιβληθεί ποινή αργίας, ενώ ήταν υποδιάκονος και ιερέας. Λόγω της ανηθικότητάς του, καθαιρέθηκε 15 ημέρες από την ανάρρησή του στον Παπικό Θρόνο. Κατ' άλλους πέθανε από ουρική αρθρίτιδα, κατ' άλλους εξαναγκάστηκε να παραιτηθεί για να εκλεγεί ο Στέφανος ΣΤ΄
[82] Ιωάννης δι', ἐραστὴς τῆς Θεοδώρας, ἀπηγχονίσθη κατὰ διαταγὴν τῆς θυγατρὸς αὐτῆς Μαρωντίας. Όρα τὸν Σισμόνδην (Repub. Ital.) ἐν ἀρ χῇ τοῦ Δ΄. τόμου καὶ τὸν Διουτπράνδον apud Reuber τόμ. Δ'.
[83] Ψαλμοί Δαυΐδ.
[84] Χρον. εἰς ἔτος 901. ὄρα περὶ τούτων καὶ τὴν ἀποδιδομένην εἰς τὸν Bruys Ιστορίαν τῶν παπῶν (La Haye 1732) τόμ. Β', ἐν τῇ βιβλ. τοῦ ἡμετέρου Πανεπιστ., τὸν Σισμόνδην (Repub. Ital. τόμ. Α') καὶ τὸν Λιουτπράνδον παρὰ Ρεϋβήρῳ τόμ. Α'.
[85] Τὸ πολύτιμον τοῦτο ἱστορικὸν μνημεῖον περιεσώθη ἡμῖν ὑπὸ τοῦ ἐπισκόπου Ρινβαλλίας Αλφρέδου. ἄρα καὶ τὴν ἐν Βρυξέλλαις ἀνωνύμως ἐκ δοθεῖσαν δεκάτομον ἱστορίαν τῶν Παπῶν εἰς τόμ. Γ'.
[86] Ο Gilbert Genebrard (12 Δεκεμβρίου 1535 – 16 Φεβρουαρίου 1597) ήταν Γάλλος Βενεδικτίνος θεολόγος και μελετητής. Υπήρξε ένας από τους πιο μορφωμένους καθηγητές στο πανεπιστήμιο και μέσα από τα πολυάριθμα και σοφά ερμηνευτικά του έργα έγινε διάσημος σε όλη την Ευρώπη. Ο Génébrard μετέφρασε πολλά ραβινικά γραπτά στα λατινικά, κι έγραψε ένα από τα καλύτερα σχόλια στους Ψαλμούς: "Psalmi Davidis vulgata editione, calendario hebraeo, syro, graeco, latin, hymnis, argumentis, et commentariis, etc. instructi" (Παρίσι, 1577). είναι ο συγγραφέας του «Η Αγία Τριάδα» (Παρίσι, 1569). "Τζόελ ο προφήτης με Παράφραση και Σχόλιο" κ.λπ. (Παρίσι, 1563); "Chronographiae Libri IV" (Παρίσι 1580) και πολλά άλλα έργα. Επίσης, επιμελήθηκε τα έργα του Ωριγένη (Παρίσι, 1574).
[87] Clerei Quadragesima feria ante Pasque. Apud Potter.
[88] O Flodoard of Reims (Λατινικά: Flodoardus; 893/4 – 28 Μαρτίου 966) ήταν Φράγκος χρονικογράφος και ιερέας της καθεδρικής εκκλησίας του Ρεμς στο δυτικό φραγκικό βασίλειο κατά τις δεκαετίες που ακολούθησαν τη διάλυση της Καρολίγγειας Αυτοκρατορίας. Τα ιστορικά του γραπτά αποτελούν σημαντικές πηγές για την ιστορία της Δυτικής Ευρώπης, ιδιαίτερα της Γαλλίας, στις αρχές και τα μέσα του δέκατου αιώνα.
[89] Decretal, part. I cap. VIII. Ap. Potter.
[90] Potter, Histoire du Christianisme τόμ. Γ'.
[91] Mabillon. Vetera analecta τόμ. Α', σελ. 682.
[92]. Legenda Aurea, συναξάριον συγγραφὲν κατὰ τὸν ΙΓ ' αἰῶνα ὑπό τινος Ἰακώβου Βοῤῥαγηνοῦ ἐκ τοῦ τάγματος τῶν Δομινικανῶν, περὶ οὗ δ' σοφὸς Δουφρένιος λέγει ὅτι περιέχει τόσας ἀνοησίας ὅσας καὶ λέξεις. (Meth. Histor. τόμ. Γ', σελ. 225.) Πᾶσαι ὅμως αἱ νεώτεραι ἐκδόσεις, ἐν αἷς καὶ ἡ ἐν τῇ βιβλ. τοῦ ἡμετέρου Πανεπιστ., ἐκαθαρίσθησαν τῶν παχυλοτέρων ἀτοπημάτων ὑπὸ τῶν κατὰ καιροὺς ἐκδοτῶν, ὥστε ὁ ὀρεγόμενος νὰ θαυμάσῃ τὸ τερατῶδες τοῦτο ἀποκύημα ἐν τῷ πλήθει τῆς ἀλογίας του πρέπει ἤδη ν᾿ ἀναζητήσῃ τὰς ἐν Βενετίᾳ ἐκδόσεις τοῦ 1478 καὶ 1496.
[93]. Εἰς ἔπαινον τῆς Εὐγενίας ταύτης συνέθεσε λατινιστί ποίημα ὁ κατὰ τὸν ἡ αἰῶνα ἐπίσκοπος Βιέννης τῆς ἐν Γαλλίᾳ ὄλκιμος ἔβιτος, ἀρχόμενον διὰ τῶν ἀκολούθων στίχων Eugeniæ dudum toto celeberrima mundo Fama fuit, dum dat Christi pronomine vitam κτλ. ὄρα τὰ παρὰ Γυζότῳ ἐν τῇ ἱστορίᾳ τοῦ Γαλλικοῦ Πολιτισμοῦ μάτ θημα Η περὶ τοῦ ποιητοῦ τούτου, ὃν ὁ βαθὺς οὗτος μεσαιωνολόγος δὲν ἀπαξιοῖ νὰ παραβάλῃ πρὸς τὸν Μίλτωνα.
[94] Εκκλ. ἱστορ. τόμ. Β΄, σελ. 739. Παρισίοις 1630.
[95] Εκ τῆς Χρυσῆς Βίβλου αυτολεξεί
[96] Ο Χρυσός Θρύλος (Λατινικά: Legenda aurea ή Legenda sanctorum) είναι μια συλλογή από 153 αγιογραφίες του Jacobus de Voragine που διαβάστηκε ευρέως στην Ευρώπη κατά τον Ύστερο Μεσαίωνα. Περισσότερα από χίλια χειρόγραφα του κειμένου έχουν διασωθεί. Πιθανότατα συντάχθηκε γύρω στο 1259–1266, αν και πολύ κείμενο προστέθηκε με την πάροδο των αιώνων. Γραμμένο σε απλά, ευανάγνωστα λατινικά, το βιβλίο διαβάστηκε στην εποχή του για τις ιστορίες του. Κάθε κεφάλαιο αναφέρεται σε μια διαφορετική γιορτή αγίου. Η αρνητική αντίδραση στο Legenda aurea υπό κριτικό έλεγχο τον 16ο αιώνα έγινε από μελετητές που επανεξέτασαν τα κριτήρια για την κρίση των αγιογραφικών πηγών και βρήκαν το Legenda aurea ανεπαρκές. Εξέχοντες μεταξύ των ουμανιστών ήταν δύο μαθητές του Erasmus, ο Georg Witzel, στον πρόλογο του Αγιολογίου του, και ο Juan Luis Vives στο De disciplinis. Ωστόσο η αξία του κατά τον 20ό αιώνα αποκαθίστατια καθώς αποτελεί πολύτιμη πηγή για τους ιστορικούς τέχνης και τους μεσαιωνικούς μελετητές που επιδιώκουν να αναγνωρίσουν τους αγίους που απεικονίζονται στην τέχνη με τα έργα και τις ιδιότητες τους. Μια έκδοση του 1801 βρίσκεται εδώ: https://archive.org/details/legendaaureavulg00jacouoft/page/n13/mode/2up
[97] Τριθεμίου Χρονικόν εἰς ἔτος 1128.
[98] 1. Όρα Βαρονίου Χρον. τόμ. 1', σελ. 75.
[99] Museum Italicum (2 τόμοι. Παρίσι, 1687-1689) Ο Jean Mabillon ήταν οπαδός του ορθού λόγου και πολύ παραγωγικός λόγιος μοναχός της Γαλλικής Βενεδικτίνικης Εκκλησίας του St. Maur κατά τον 17ο αιώνα. Συχνά χαρακτηρίζεται ως ο κύριος ιδρυτής της σύγχρονης ιστορικής μεθόδου. Αυτό το βιβλίο πραγματοποιεί ένα είδος λογοτεχνικού ταξιδιού μέσα από βιβλιοθήκες και αρχεία εκκλησιαστικών ιδρυμάτων στην Ιταλία. Περιέχει επίσης τις πρώτες έντυπες εκδόσεις πολλών σημαντικών πηγών καθολικών λατρευτικών βιβλίων και άλλων εγγράφων που είναι σημαντικά για την Καθολική και Βενεδικτινή εκκλησιαστική ιστορία.
[100] Antiquit. Ital. med. Aevi, Dissert. XXIII
[101] Χαλκοκονδ. ἔκδ. Βόννης, βιβλ. ς', σελ. 303.
[102] Act. Concil. τόμ. Β', στήλη 471.
[103] Ο Lodovico Antonio Muratori (21 Οκτωβρίου 1672 – 23 Ιανουαρίου 1750) ήταν Ιταλός καθολικός ιερέας, αξιόλογος ως ιστορικός και κορυφαίος λόγιος της ηλικίας του, και για την ανακάλυψη του θραύσματος Μουρατορι, του παλαιότερου γνωστού καταλόγου βιβλίων της Καινής Διαθήκης .
[104] Ο Λαόνικος Χαλκοκονδύλης (1430 - 1490) ήταν Έλληνας ιστορικός, μέλος της ομώνυμης αρχοντικής οικογένειας της Αθήνας, η οποία ανέδειξε αρκετούς λογίους κατά τον 15ο αιώνα. Ύστερα από τη φυγή του στην Ιταλία, έγραψε ιστορία με τίτλο «Αποδείξεις Ιστοριών» σε 10 τόμους, η οποία καλύπτει την περίοδο 1298-1463. Το κεντρικό θέμα του βιβλίου είναι η βαθμιαία πτώση της Ανατολικής Ρωμαϊκής (Βυζαντινής) Αυτοκρατορίας, η άνοδος των Οθωμανών Τούρκων και η προσπάθεια των κρατών της περιοχής να αντισταθούν στην τουρκική επεκτατικότητα.
[105] Ολόκληρο το κείμενο του Χαλκοκονδύλη εδώ: https://byzantium.gr/keimena/laonikos3.php
[106] Η Ρενς είναι πόλη της Βόρειας Γαλλίας. Βρίσκεται στο νομό Μαρν, στη διοικητική περιοχή Γκραντ-Εστ, περίπου 129 χιλιόμετρα ανατολικά-βορειοανατολικά από το Παρίσι,. Ιδρυμένη από τους Γαλάτες, κατέστη σημαντική πόλη κατά τη ρωμαϊκή περίοδο
[107] Ο Hincmarus, (806 – 21 Δεκεμβρίου 882), αρχιεπίσκοπος της Ρεμς, ήταν Φράγκος νομικός και θεολόγος, καθώς και φίλος, σύμβουλος και προπαγανδιστήςτου Καρόλου του Φαλακρού. . Ανήκε σε ευγενή οικογένεια της βόρειας Φραγκίας.
[108] Ο David Blondel, γεννήθηκε στο Châlons-en-Champagne στις 25 Σεπτεμβρίου 1590 και πέθανε στο Άμστερνταμ στις 6 Απριλίου 1655, ήταν υπουργός, ιστορικός και ιστοριογράφος στην αυλή του βασιλιά της Γαλλίας .
[109] Wood Hist. Antig. Univers. βιβλ. Α, σελ. 15, παρὰ Γυιζότῳ ἐν τῇ ἱστορίᾳ τοῦ ἐν Γαλλία πολιτισμού, μάθημα ΚΘ'.
[110] Ο κατὰ τὸν Ζ΄ αἰῶνα παπεύσας Κόνων ἦτο Θρᾷξ, ὁ κατὰ τὸν Η Ἰωάννης Γ΄ Ελλην, καὶ οἱ μετὰ τοῦτον Σισίνιος, Κωνσταντῖνος καὶ Γρηγόριος ὁ γ' ἐκ Συρίας. ὥρα τὴν Χρονολογικὴν Σειρὰν τῶν Παπῶν ὑπὸ Λουδοβίκου Βίμα, Ταυρίνῳ 1842.
[111] Ο Ιωάννης Σκώτος Εριγένης (John Scotus Eriugena ή Johannes Scotus Eriugena, 815 - 877) ήταν Ιρλανδός θεολόγος, νεοπλατωνιστής φιλόσοφος και ποιητής. Είναι κυρίως γνωστός για τις μεταφράσεις και τα σχόλιά του στο έργο του Ψευδο-Διονύσιου. Παράλληλα με το σημαντικό μεταφραστικό έργο του, δημιούργησε και ένα πολύ αξιόλογο φιλοσοφικό σύστημα, το οποίο εκτίθεται κατά κύριο λόγο στο φημισμένο έργο του De Divisione Naturae (Περί Φύσεων). Σε αυτό ο Ωριγένης διακρίνει τέσσερις κατηγορίες όντων στη φύση, τα οποία κατατάσσονται σε μία κλίμακα ανάλογα με την ιεραρχική θέση που κατέχουν στην κλίμακα μεταξύ Δημιουργού και δημιουργίας
[112] Wilhelm Bellier de Launoy (στην ελληνική ιστοριογραφία αναφέρεται συχνά ως συνταγματάρχης Deloney ; - 1826) - Πρώσος αξιωματικός και φιλέλληνας που έλαβε μέρος στην επανάσταση του 1821. Έγινε γνωστός μετά το ξέσπασμα της επανάστασης, αρχικά ως μέλος των φιλελληνικών επιτροπών της Μασσαλίας και του Λονδίνου . Πέθανε το 1826 κατά την ηρωική Έξοδο του Μεσολογγίου. Συγγραφέας του βιβλίου «Λίγα λόγια για την Ελλάδα», που εκδόθηκε στο Μόναχο το 1823 και σ' αυτό αναφέρεται εδώ ο Ροΐδης.
[113] Ο Μπαρτολομέο Σάκκι (1421 – 21 Σεπτεμβρίου 1481), γνωστός ως Πλατίνας από τη γενέτειρά του την Πλαντένα (Piadena) ήταν Ιταλός ανθρωπιστή συγγραφέας της Αναγέννησης. θεωρείται ότι εξέδωσε το πρώτο έντυπο βιβλίο μαγειρικής. Φοίτησε κοντά στον βυζαντινό ουμανιστή φιλόσοφο Ιωάννη Αργυρόπουλο στη Φλωρεντία, καθώς και μέλη της άρχουσας οικογένειας των Μεδίκων. Γύρω στο 1464, κέρδισε μια θέση ως παπικός συγγραφέας υπό τον ουμανιστή Πίο Β' και έγινε μέλος της Ρωμαϊκής Ακαδημίας επηρεασμένης από τον Πλατωνισμό που ιδρύθηκε από τον Πομπόνιο Λέτο. Ωστόσο με την άφιξη του Πάπα Παύλου Β', φυλακίστηκε στο Castel Sant'Angelo κατά τη διάρκεια του χειμώνα του 1464-65. Το 1468 ο Πλατίνας περιορίστηκε ξανά στο Castel Sant'Angelo για έναν ακόμη χρόνο, όπου ανακρίθηκε με βασανιστήρια, μετά από κατηγορίες ότι μέλη της Ρωμαϊκής Ακαδημίας του Julius Pomponius Laetus σχεδίαζαν να δολοφονήσουν τον Πάπα. Η τύχη του άλλαξε και πάλι με την επιστροφή στην εξουσία του Πάπα, Σίξτου Δ', ο οποίος το 1475 τον έκανε βιβλιοθηκάριο του Βατικανού. Η θέση του δόθηκε καθώς συνέγραψε την ιστορία της ζωής των παπών με αναφορά στη γενική ρωμαϊκή ιστορία και τα θέματα της Αρχαιότητας, ένα έργο που ο Παύλος Β'δεν συμπαθούσε.
[114] Ὁ Ἰωάννης οὗτος ἐκ τοῦ ἐπὶ πολυμαθείᾳ θαυμαστοῦ οἴκου τῶν Chifflet, ὧν οἱ πλεῖστοι ὑπῆρξαν ἐπὶ δύο ὅλους αἰῶνας ἐκδόται καὶ ὑπομνηματισταὶ μεσαιωνικῶν χειρογράφων, συνέταξε διάφορα περὶ ἐκκλησιαστικῶν ἀρχαιοτήτων πονήματα, ἐν οἷς συνεφόρησεν ἀκρίτως ὅλων τῶν Συναξαρίων τὰς ἀδολεσχίας
[115] Ορα περὶ τούτων τὴν ἱστορικὴν Μέθοδον τοῦ Δουφρενίου τόμ. Γ', ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν ἐκκλησιαστικῶν συγγραφέων.
[116] Ο Jean-Jacques Chifflet (Chiflet) (Besanson, 1588–1660) ήταν γιατρός, νομικός, αρχαιολόγος και αρχαιολόγος με καταγωγή από την κομητεία της Βουργουνδίας (τώρα στη Γαλλία). Επισκέφτηκε το Παρίσι και το Μονπελιέ και ταξίδεψε στην Ιταλία και τη Γερμανία. Με τον διορισμό του Φιλίππου Δ' της Ισπανίας ορίστηκε γιατρός στην αυτλή των Βρυξελλών. Έπαιξε σημαντικό ρόλο στη διαμάχη της δεκαετίας του 1650 σχετικά με τον περουβιανό φλοιό στη θεραπεία της ελονοσίας, δημοσιεύοντας ένα σχετικό φυλλάδιο Pulvis Febrifugus Orbis Americani το 1653 μετά τη θεραπεία του Αρχιδούκα Λεοπόλδου.
[117] Ο Καίσαρ Βαρόνιος (λατινικά: Caesar NOTEREF _Ref165730186 \h \* MERGEFORMAT 105ius, 30 Οκτωβρίου 1538 – 30 Ιουνίου 1607) ήταν Ιταλός καρδινάλιος και ιστορικός της εκκλησίας. Στη Ρώμη, μπήκε στο ωδείο το 1557 και ανέλαβε διευθυντής το 1593. Το 1596 έγινε βιβλιοθηκάριος και ιστορικός του Βατικανού. Έγραψε ένα ιστορικό έργο με το όνομα Annales. Η ιστορία του έχει δόση αλήθειας, με εξαίρεση κάποιες ανακρίβειες, ιδίως στην αρχαία ελληνική ιστορία.
[118] Ο Κωνσταντίνος Οικονόμος (και όχι Οικονόμου) ο εξ Οικονόμων (1780-1857) ήταν Έλληνας λόγιος και εκπρόσωπος του Νεοελληνικού διαφωτισμού από την Τσαριτσάνη της Θεσσαλίας. Με την παιδαγωγική, συγγραφική δράση του, καθώς και με την ιδιότητά του ως ιεροκήρυκας σε σημαντικά κέντρα του Ελληνισμού (Θεσσαλονίκη, Σμύρνη, Κωνσταντινούπολη) και στο εξωτερικό (Αγ. Πετρούπολη, Βερολίνο, Βιέννη) όπου τιμήθηκε επανειλημμένα, συνέβαλε στη διαμόρφωση της νεοελληνικής ταυτότητας και την ενίσχυση του κύρους της ελληνικής γλώσσας και κλασσικής Παιδείας στο εξωτερικό.
[119] Η Μετάφραση των Εβδομήκοντα αποτελεί τη σπουδαιότερη από τις πρώτες μεταφράσεις της Παλαιάς Διαθήκης και την πρώτη, στην ουσία, γραπτή μετάφραση από την εβραϊκή στην ελληνιστική κοινή γλώσσα. Η μετάφραση έγινε τον 3ο αιώνα π.Χ. από 72 δίγλωσσους Ιουδαίους και μεταγενέστερα περιέλαβε επιπλέον βιβλία, πέρα από αυτά που ανήκουν στον Ιουδαϊκό Βιβλικό κανόνα (Τανάκ). Μερικά ταργκούμ που αποτελούσαν μεταφράσεις ή παραφράσεις των Εβραϊκών Γραφών στην αραμαϊκή έγιναν επίσης εκείνη την εποχή. Συμβολίζεται στην ελληνική βιβλιογραφία ως Ο' (ο αριθμός εβδομήντα στον αλφαβητικό τρόπο αρίθμησης, δηλαδή «κατά τους εβδομήκοντα» απλοποιηση για να ειναι ευμνημονευτος ο αριθμος, αντι Οβ) και στην αγγλική βιβλιογραφία ως LXX (ο αριθμός εβδομήντα στον λατινικό τρόπο αρίθμησης, ή αλλιώς Septuaginta).
[120] Ο Οικονόμος στο έργο του «Περί των Εβδομήκοντα Ερμηνευτών» όπως και στο «Κατά της διάδοσης της Βίβλου στη νεοελληνική» προσπαθησε να πείσει, οτι η νέα ελληνική πρέπει να πάρει περισσότερα στοιχεία από την Ελληνιστική Κοινή, τη γλώσσα της Καινής Διαθήκης. Δεν απέρριπτε μάλιστα την εισαγωγή διδασκαλίας της αρχαίας Ελληνικής στο σχολείο. Ο τέταρτος τόμος εδώ: https://digital.lib.auth.gr/record/126569/files/001.pdf . Ο Ροΐδης λοιδωρεί την ψευδοεπιστημονική προσέγγιση του Οικονόμου.
[121] Βαρον. Χρον. Τόμ. Ι΄, σελ. 75. Παραθέτω τὴν φράσιν ταύτην καὶ λατινιστὶ χάριν τῶν ἀσχολουμένων περὶ συνωνυμικὰς μελέτας «Fabulas indoctas, omni parte mendaces, insulsas, ineptas, vanas, frivolas, varias, sibi contradicentes, se invicem dissolventes, nulla veri similitudine sub- sistentes»
[122] Βαρον. Χρον. εἰς ἔτος 35.
[123] Αὐτόθι εἰς ἔτος 31.
[124] Αὐτόθι εἰς ἔτος 109.
[125] Ἰάκωβος Βοῤῥαγηνός Κεφ. ΙΔ', Βαρόν. εἰς ἔτος 237.
[126] Βαρόν. εἰς ἔτος 254.
[127] Χρυσή Βίβλος καὶ Βαρόν. εἰς ἔτος 712
[128] Gregorii Turonensis Historia Eccles. lib. XVIII, περιληφθεῖσα ἐσχάτως γαλλιστὶ ἐν τῇ συλλογῇ τῶν κλασικῶν τοῦ Διδότου. Ὁ δὲ περὶ οὗ λόγος Διονύσιος, ἀποκεφαλισθεὶς κατὰ τὸν ἐπὶ Οὐαλεριανοῦ διωγμὸν ἐπὶ τοῦ ὄρους τῶν μαρτύρων (Monmartre ὅπερ ἐτυμολογοῦσί τινες ἀπὸ τοῦ mons martyrum) ἔλαβε τὴν ἀποκοπεῖσαν κεφαλὴν ὑπὸ τὸν βραχίονα, καὶ ἐπορεύθη ἱκανὴν ὁδὸν, ἵνα θάψῃ αὐτὴν εἰς τὸ ἐπώνυμον χωρίον τοῦ Αγ. Διονυσίου, ὁρίζων οὕτω τὸν τόπον τῆς ταφῆς εἰς τοὺς βασιλεῖς τῆς Γαλλίας.

[129]. Περιηγούμενος τῷ 1857 εἰς Κολωνίαν ἐπορεύθην κἀγὼ νὰ θαυμάσω τὰ εὐσεβῶς ἐν ἰδιαιτέρῳ ναΐσκῳ φυλαττόμενα λείψανα τῶν παρθένων τούτων, στιχηδόν τεταγμένα ἐν ὑαλοφράκτοις θήκαις. Ερωτήσας δὲ τὸν ξεναγοῦντά με πῶς κατωρθοῦτο ἐν τῷ ὑγρῷ ἐκείνῳ κλίματι ἡ ἀπὸ τοσούτων αἰώνων διατήρησις τῶν ἁλαπαδνῶν ἐκείνων κρανίων, οὗτος μοὶ ἀπεκρίθη άφελῶς «Αντικαθισταμένων αὐτῶν δι᾿ ἄλλων ὁσάκις φθαρῶσι ».

Το 1857, περιηγούμενος στην Κολωνία, πήγα και εγώ να θαυμάσω τα λείψανα αυτών των παρθένων, που φυλάσσονται με ευλάβεια σε ένα ιδιαίτερο παρεκκλήσι, τοποθετημένα σε σειρά μέσα σε κρυστάλλινες θήκες. Ρώτησα τον ξεναγό μου πώς ήταν δυνατόν σε αυτό το υγρό κλίμα να διατηρούνται για τόσους αιώνες τα εύθραυστα κρανία, και αυτός μου απάντησε με αφέλεια: «Όταν φθείρονται τα αντικαθίστούμε με άλλα»

[130] «Μή νομίσητε ὅτι ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην ἐπί τήν γῆν. Οὐκ ἦλθον βαλεῖν εἰρήνην, ἀλλά μάχαιραν…ὁ φιλῶν πατέρα ἤ μητέρα ὑπέρ ἐμέ οὐκ ἔστι μου ἄξιος. Καί ὁ φιλῶν υἱόν ἤ θυγατέρα ὑπέρ ἐμέ οὐκ ἔστι μου ἄξιος» (Ματθ. 10, 34, 37) «Μη νομίσετε πως ήρθα για να επιβάλω αναγκαστική ομόνοια μεταξύ των ανθρώπων. Δεν ήρθα για να φέρω τέτοια ομόνοια αλλά διαίρεση. Όποιος αγαπάει τον πατέρα του ή την μητέρα του παραπάνω από μένα, δεν είναι άξιος για μαθητής μου. Κι όποιος αγαπάει τον γιο του ή την θυγατέρα του παραπάνω από μένα, δεν είναι άξιος για μαθητής μου». Το νόημα του χωρίου είναι: «Οι άνθρωποι καλούνται ή να με ακολουθήσουν, με ό,τι αυτό συνεπάγεται, δηλαδή και το να αφήσουν πίσω κάθε δεσμό αυτού του κόσμου, όσο κι αν αυτό πονέσει, ειδάλλως δεν είναι άξιοι για μαθητές μου». Επίτηδες το χρησιμοποιεί ο Ροϊδης για να υπογραμμίσει την παρανόηση του Βαρόνιου
[131] Η Έδεσσα ή Αντιόχεια ήταν αρχαία πόλη της Μεσοποταμίας. Στη θέση της βρίσκεται η σημερινή Ούρφα (τουρκικά: Şanlıurfa) της Τουρκίας.
[132] Ο Άβγαρος Ε΄ ή Αύγαρος Ε΄ ήταν ιστορικό πρόσωπο, βασιλιάς της Οσροηνής, περιοχής της Άνω Μεσοποταμίας με πρωτεύουσα την αρχαία πόλη της Έδεσσας. Βασίλεψε από το 4 π.Χ έως το 7 μ.Χ και από το 18 μ.Χ έως τον θάνατό του, το 50 μ.Χ. Είχε το προσωνύμιο "Ουχάμα" που σημαίνει Μαύρος. Σύμφωνα με τα γραφόμενα στην «Εκκλησιαστική Ιστορία» του Ευσεβίου Καισαρείας, ο Άβγαρος, τοπάρχης της Έδεσσας έπασχε από σοβαρή ασθένεια (πιθανόν λέπρα). Έχοντας ακούσει από τους ανθρώπους του για τα θαύματα που έκανε ο Ιησούς έστειλε προς αυτόν επιστολή με τον έμπιστό του Ανανία με σκοπό να τον καλέσει στην πόλη του για να ακούσει το κήρυγμά του και να θεραπευτεί από τη θεϊκή δύναμή του. Ο Ανανίας συναντά τον Ιησού στην Ιερουσαλήμ την ώρα που κήρυττε και του παραδίδει την επιστολή. Ο Ιησούς του απάντησε ότι πρώτα θα τελειώσει το έργο του το επί γης και κατόπιν θα στείλει τους μαθητές του να επισκεφτούν τον Βασιλέα για να τον θεραπεύσουν. Κάθισε τότε ο Ανανίας σε ένα ύψωμα και άκουγε τη διδασκαλία προσπαθώντας πάντα να σχεδιάσει το πρόσωπο του Ιησού στο χαρτί και να μεταφέρει την εικόνα του στον Βασιλιά του. Ήταν όμως αδύνατο να συγκεντρωθεί. Βλέποντας την κατάστασή του ο Ιησούς εζήτησε από τους μαθητές του νερό για να πλυθεί. Μετά, σκούπισε το πρόσωπό του με ένα κομμάτι πανί που του έδωσαν, πάνω στο οποίο αποτυπώθηκε, σαν από θαύμα η Θεία του Μορφή. Πλησίασε τον Ανανία και του παρέδωσε το ύφασμα με την «Αχειροποίητη Εικόνα», λέγοντας να το παραδώσει σε εκείνον που τον έστειλε. Ο Άβγαρος μόλις έλαβε τo Άγιο Μανδήλιο πίστεψε στη Διδασκαλία, προσκύνησε και θεραπεύτηκε. Έμεινε μόνο ένα σημάδι στο πρόσωπό του από την αρρώστια, το οποίο το θεράπευσε ο Απόστολος Θαδδαίος, όταν ήλθε στην περιοχή για να κηρύξει την Χριστιανική Διδασκαλία, σύμφωνα με τα λεγόμενα του Ιησού. Το πρωτότυπο κείμενο εδώ: https://www.documentacatholicaomnia.eu/03d/0265-0339,_Eusebius_Caesariensis,_Historia_Ecclesiastica,_GR.pdf
[133] Ο εγγονός του Αυγάρου εξέκλινε απ’ την ευσέβεια των προγόνων του και έγινε ασεβής, και ως τέτοιος θέλησε να αφαιρέσει το Άγιο Μανδήλιο από την πύλη της ‘Εδεσσας της Μεσοποταμίας, (σημερινή Ούρφα μεταξύ Τουρκίας και Συρίας), όπου το είχε βάλει ο ευσεβής παππούς του, για να το προσκυνεί ο κάθε εισερχόμενος στην πόλη, και να στήσει κάποιο άγαλμα στη θέση του. Ο δε επίσκοπος της πόλης, γνωρίζοντας από θεία αποκάλυψη την κακή πρόθεση του βασιλιά, έκρυψε την εικόνα μέσα σ’ ένα θόλο που υπήρχε πάνω απ’ την εικόνα, ανάβοντας και λύχνο μπροστά της, και, αφού σκέπασε το Άγιο Μανδήλιο με μια κεραμίδα, έχτισε τον τοίχο με πλίνθους. Μετά από πολλά χρόνια,επί βασιλέως Hρακλείου,τον καιρό που ο βασιλιάς των Περσών Χοσρόης πολιόρκησε την Έδεσσα, ο επίσκοπος- Ευλάβιος– είδε στον ύπνο του μια γυναίκα επίσημη, η οποία του είπε να σκάψει για να βρει την αχειροποίητο εικόνα του Κυρίου, όπως και έγινε. Αλλά μαζί με το Άγιο Μανδήλιο βρήκε τον μεν λύχνο αναμμένο, την δε εικόνα τυπωμένη και στην κεραμίδα, και αυτή ονομάστηκε Άγιο Κεράμιο. Οι δε Πέρσες κακήν κακώς εκδιώχθηκαν με την χάρη του Αγίου Κεραμίου και Μανδηλίου.
[134] Ο Ευάγριος Ποντικός ήταν Βυζαντινός συγγραφέας, ο οποίος γεννήθηκε το 345 ή το 346 στην πόλη Ίβηρα του Πόντου. Ήταν συγγραφέας και Μέλος της εκκλησίας. Πέθανε στην Αίγυπτο το 399 σε ηλικία πενήντα πέντε ετών. Στην Πέμπτη Οικουμενική Σύνοδο (553) ο Ευάγριος καταδικάστηκε ως Ωριγενιστής, μαζί με το Δίδυμο. Η καταδίκη επαναλήφθηκε από τις δυο επόμενες Οικουμενικές Συνόδους. Αφού έγινε μοναχός στην Ιερουσαλήμ το 383, έγινε μέλος μιας κενοβιτικής κοινότητας μοναχών στη Νιτρία της Κάτω Αιγύπτου γύρω στο 385, αλλά μερικά χρόνια μετά μετακόμισε στην Κελλία.
[135] Δες σχόλιο NOTEREF _Ref166621164 \h 43
[136] Ο Διογένης ο Λαέρτιος (3ος αιώνας μ.Χ.) ήταν ιστοριογράφος της φιλοσοφίας της αρχαιότητας, συγγραφέας του έργου Βίοι φιλοσόφων και της χαμένης συλλογής επιγραμμάτων την οποία την ονόμαζε Πάμμετρο. Ήταν ελληνικής καταγωγής, γεννημένος μάλλον στην πόλη Λαέρτη της Κιλικίας. Στο έργο του «βίοι φιλοσόφων» παρουσιάζονται πληροφορίες για την ελληνική φιλοσοφία και τον βίο των Ελλήνων φιλοσόφων που δεν υπάρχουν πουθενά αλλού, ήταν συλλέκτης βιβλίων και είχε στην κατοχή του βιβλία του Πυθαγόρα τα οποία σήμερα είναι άγνωστα.
[137] Ο Επιμενίδης ήταν θρησκευτικός διδάσκαλος, προφήτης και μάντης, καταγόμενος από την Κρήτη (κατά τον Διογένη Λαέρτιο από την Κνωσό, κατά τον Πλούταρχο από τη Φαιστό). Σύμφωνα με την μυθική παράδοση περί του βίου του, όταν τον είχε στείλει ο πατέρας του να ψάξει κάποιο πρόβατο στα χωράφια, ο Επιμενίδης μπερδεύτηκε και μπήκε σε μια σπηλιά όπου κοιμήθηκε για 57 χρόνια, εξ ου και η παροιμιώδης φράση Επιμενίδειος ύπνος. Όταν ξύπνησε, άρχισε και πάλι να ψάχνει το πρόβατο, πιστεύοντας ότι έχει κοιμηθεί λίγο. Δεν το έβρισκε και έτσι κατευθύνθηκε προς το χωράφι του όπου τα βρήκε όλα διαφορετικά και το χωράφι ανήκε σε διαφορετικό ιδιοκτήτη. Έπειτα πήγε στην πόλη για να αναζητήσει απαντήσεις και βρήκε τον αδελφό του που ήταν γέροντας πια, ο οποίος του είπε όλη την αλήθεια. Όταν έμαθαν αυτή την ιστορία οι Έλληνες τον θεώρησαν αγαπημένο των Θεών. Το μόνο ιστορικό γεγονός του βίου του, αναφέρεται στην κάθαρση της Αθήνας από το Κυλώνειο Άγος (596 π.Χ.). Κατά συνέπεια, τα 17 έτη που γράφει ο Ροΐδης, είτε είναι τυπογραφικό λάθος είτε κακή πληροφόρηση
[138] Confutatio fabulae de Johanna S Γ'.

[139] Σημειωτέον ἐνταῦθα ὅτι ὁ Αλλάτιος ἐν τῷ πονήματι αὐτοῦ περὶ τῆς ή Συνόδου ἀρνεῖται ῥητῶς τὴν ὑπὸ τοῦ πάπα Ἰωάννου ἀναγνώρισιν τοῦ Φωτίου, ὃν ὑποθέτει πλαστογραφήσαντα τά τε Πρακτικὰ τῆς Συνόδου καὶ τοῦ Ποντίφηκος τὰς ἐπιστολάς. ᾿Αλλὰ καὶ ἀληθεῖς ἂν ὑποθέσωμεν ταύτας, οὐδὲν εὑρίσκομεν ἐν αὐταῖς τὸ ταπεινοῦν τὴν ῥωμαϊκὴν ἕδραν ἢ τὸ χαρακτηρίζον ὡς γυναικόφρονα τὸν Ἰωάννην· καθότι τὴν ἀναγνώρισιν τοῦ Φωτίου ἀπήτει αὐτὸς ὁ αὐτοκράτωρ Βασίλειος δι᾽ ἐπίτηδες πρεσβείας, ὑποσχόμενος ἀντ᾿ αὐτῆς ἐπικουρίαν κατὰ τῶν ληϊζομένων τὴν Ἰταλίαν Σαρακηνῶν · οὐδεὶς δὲ τῶν συγγχρόνων ὠνόμασε σκωπτικῶς τὸν Ποντίφηκα Ιωάνναν ἢ ἐμέμψατο αὐτὸν ὡς θηλυπρεπῶς πολιτευθέντα, ἀλλὰ πάντες ἀπ᾿ ἐναντίας ἐπεδοκίμασαν τὴν διαγωγὴν αὐτοῦ ὡς ὑπὸ τῶν περιστάσεων ὑπαγορευομένην. ἄπορον λοιπὸν φαίνεταί μοι καὶ λίαν διὰ τὰς γυναῖκας κολακευτικὸν τὸ νὰ θεωρηθῇ ὑπὸ τῶν νεωτέρων ὡς γυναικεῖα ἡ μόνη ἴσως φρόνιμος τοῦ ἀρχιερέως τούτου πρᾶξις

Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι ο Αλλάτιος, στο έργο του "Συνοδική Διατριβή", αρνείται ρητά την αναγνώριση του Φωτίου από τον Πάπα Ιωάννη, υποθέτοντας ότι πλαστογράφησε τόσο τα Πρακτικά της Συνόδου όσο και τις επιστολές του Ποντίφηκα. Αλλά ακόμα και αν υποθέσουμε ότι αυτές είναι αυθεντικές, δεν βρίσκουμε τίποτε σε αυτές που να υποβιβάζει τη ρωμαϊκή έδρα ή να χαρακτηρίζει τον Ιωάννη ως θυληπρεπή. Κι αυτό γιατί την αναγνώριση του Φωτίου την απαίτησε ο ίδιος ο αυτοκράτορας Βασίλειος με ειδική πρεσβεία, υποσχόμενος ως αντάλλαγμα βοήθεια κατά των Σαρακηνών που λεηλατούσαν την Ιταλία. Κανένας, όμως, από τους συγχρόνους του δεν ονόμασε χλευαστικά τον Ποντίφηκα Ιωάννα ή τον κατηγόρησε ότι πολιτεύτηκε θηλυπρεπώς, αλλά όλοι, αντίθετα, επαίνεσαν τη διαγωγή του ως υπαγορευόμενη από τις περιστάσεις. Επομένως, μου φαίνεται παράδοξο και πολύ κολακευτικό για τις γυναίκες το να θεωρηθεί από τους νεότερους ως γυναικεία η ίσως μοναδική φρόνιμη πράξη αυτού του αρχιερέα.

Τὴν ἐπιστολὴν ταύτην, ἧς μνημονεύει καὶ ὁ Ονούφριος Παμβίνιος (τόμ. Α΄, σελ. 175), εὑρισκόμενος ἐν ἰταλικῇ μεταφράσει ἐν τῇ βιβλ. τοῦ ἡμετέρου Πανεπιστ., δὲν παραδέχεται ὡς γνησίαν ὁ Δοσίθεος Ιεροσολύμων, διότι «αὐτὸς ὁ Λέων, ὁ συνθέμενος προφανῶς τὴν ἐν τῷ συμβόλῳ προσθήκην, ἀνεθεματίσθη ὑπὸ τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει Συνόδου. Πῶς οὖν ἔγραφεν ἐκεῖσε τοιαῦτα ; Περὶ δὲ τῶν εὐνούχων, εἰ ἔγραψεν, ἐψεύσατο ὅτι ὁ κανὼν τοὺς ἑαυτοὺς εὐνουχίζοντας ἀποβάλλει, τοὺς δὲ ὑπὸ δεσποτῶν εὐνουχισθέντας, ὄντας δὲ εἰς τ᾽ ἄλλα καλοὺς προσίεται ὁ κανών. (Δοσίθ. Ιεροσολ. Δωδεκάβιβλ. περὶ τῶν ἐν Ἱεροσολ. πατριαρχευσάντων. βιβλ. Ζ', Κεφ. ιβ΄.). Καὶ ταῦτα μὲν ὀρθῶς παρετήρησε καὶ κοσμίως ἐξέφρασεν ὁ Δοσίθεος, κατωτέρω ὅμως ὀνομάζει κατὰ τὴν καλογηρικὴν συνήθειαν τὸν Λέοντα τοῦτον κατάπτυστον, κακοῦργον, ἐξουθενητέον κτλ.

Αυτήν την επιστολή, την οποία αναφέρει και ο Ονούφριος Παμβίνιος (τόμος Α', σελ. 175), και η οποία βρίσκεται σε ιταλική μετάφραση στη βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου μας, ο Δοσίθεος Ιεροσολύμων δεν την αποδέχεται ως γνήσια διότι «ο ίδιος ο Λέων, ο οποίος προφανώς συνέθεσε την προσθήκη στο Σύμβολο, αναθεματίστηκε από τη Σύνοδο στην Κωνσταντινούπολη. Πώς λοιπόν έγραψε εκεί τέτοια πράγματα; Όσο για τους ευνούχους, αν έγραψε, είπε ψέματα λέγοντας ότι ο κανόνας αποβάλλει όσους ευνούχισαν τον εαυτό τους, ενώ δέχεται όσους ευνουχίστηκαν από δεσπότες, εάν είναι κατά τα άλλα καλοί». (Δοσίθεος Ιεροσολύμων, Δωδεκάβιβλος περί των εν Ιεροσολύμοις πατριαρχευσάντων, βιβλίο Ζ', κεφάλαιο ιβ'). Και αυτά μεν τα παρατήρησε ορθά και τα εξέφρασε με κοσμιότητα ο Δοσίθεος, κατωτέρω όμως ονομάζει, σύμφωνα με τη μοναχική συνήθεια, τον Λέοντα αυτόν "κατάπτυστο", "κακούργο", "εξουθενητέο" κτλ.

 

[141] Παρ' αὐτῷ ἀναφέρονται συγγραφεῖς ὑπὲρ τοὺς πεντακοσίους μνημονεύοντες τῆς Παπίσσης, ἀλλὰ πολλοὶ τούτων καθεύδουσιν ἐν χειρογράφῳ εἰς τὰς διαφόρους ἐν Γερμανίᾳ βιβλιοθήκας, ἄλλοι δὲ ἅπαξ μόνον ἐκδοθέντες κατήντησαν οὐχ ἧττον δυσεύρετοι. Διὸ προτίμησα νὰ παραθέσω μᾶλλον τοὺς περιληφθέντας ἐν ταῖς γνωσταῖς συλλογαῖς, τοῦ Λεϊβνιτίου (Scriptores rerum Brunsvicesium 3 Τόμ. εἰς φύλ.), τοῦ Πιστορίου (Veteres scriptores rerum Germanicarum, Francofur. 1607), τοῦ Φροχήρου (Germanicar. rerum. scriptor. Francof. 1600), καὶ τοῦ Μεϊβομίου (Rerum Germanicarum. Tomi tres, in fol. Helmstad, 1688), αἵτινες ἔχουσι πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ τὸ μέγιστον πλεονέκτημα τοῦ νὰ ὑπάρχωσι πρόχειροι ἐν πάσαις ταῖς βιβλιοθήκαις, πλὴν μόνης τῆς ἡμετέρας, ἐν ᾗ δὲν εὑρίσκει τις ἄλλο εἰμὴ μεταγενεστέρων συμφορήματα, ἐνῶ ἡ ἀπόκτησις τῶν πρωτοτύπων τοῦ μεσαίωνος Χρονογράφων, ὀλίγων ὄντων καὶ πάντων σχεδὸν περιλαμβανομένων ἐν ταῖς ἀνωτέρω συλλογαῖς, δὲν ἤθελεν εἶναι, νομίζω, οὔτε δύσκολες οὔτε λίαν πολυδάπανος, ἂν μάλιστα ἀπεφασίζομεν νὰ θυσιάσωμεν χάριν αὐτῆς μίαν τῶν τεσσάρων ἐκδόσεων τῆς εὐρωτιώσης ἱστορίας τοῦ Ἀββὰ Φλωρῆ ἢ τὰ πολύτομα ληρήματα τοῦ Πάτερ Καπελέτη, οὐδενὶ χρήσιμα καὶ τόπον μόνον καταργοῦντα

Από αυτόν αναφέρονται πάνω από 500 συγγραφείς που μνημονεύουν την Πάπισσα, αλλά πολλοί από αυτούς κοιμούνται σε χειρόγραφα σε διάφορες βιβλιοθήκες της Γερμανίας, ενώ άλλοι, έχοντας εκδοθεί μόνο μια φορά, είναι εξίσου δύσκολο να βρεθούν. Γι' αυτό, προτίμησα να παραθέσω μάλλον όσους περιλαμβάνονται στις γνωστές συλλογές του Λεϊβνιτίου (Scriptores rerum Brunsvicesium, 3 τόμοι in folio), του Πιστορίου (Veteres scriptores rerum Germanicarum, Frankfurt 1607), του Φροχήρου (Germanicar. rerum. scriptor. Frankfurt 1600) και του Μεϊβομίου (Rerum Germanicarum Tomi tres, in folio, Helmstad 1688). Αυτές οι συλλογές, εκτός από τα άλλα, έχουν και το μεγάλο πλεονέκτημα ότι είναι αμέσως διαθέσιμες σε όλες τις βιβλιοθήκες, εκτός από τη δική μας, στην οποία δεν βρίσκει κανείς παρά συγγράμματα μεταγενέστερων, ενώ η απόκτηση των πρωτοτύπων των μεσαιωνικών χρονογράφων, όντας λίγοι και σχεδόν όλοι περιλαμβανόμενοι στις προαναφερθείσες συλλογές, δεν θα ήταν, νομίζω, ούτε δύσκολη ούτε πολύ δαπανηρή.

Φυσικά, εάν αποφασίζαμε να θυσιάσουμε για χάρη της μια από τις τέσσερις εκδόσεις της μουχλιασμένης ιστορίας του Αββά Φλωρῆ ή τα πολυσέλιδα παραληρήματα του Πάτερ Καπελέτη, που είναι άχρηστα σε όλους και που μόνο χώρο πιάνουν.

[142] Ο Marianus Scotus (1028–1082 ή 1083) ήταν Ιρλανδός μοναχός και χρονικογράφος. Μερικές φορές αναφέρεται και ως Marianus Scotus of Mainz για να δικρίνεται από τον Marianus Scotus του Regensburg και κάποιες άλλες αποκαλείται Máel Brigte (Σύγχρονη Ιρλανδική: Maelbhríde). Έγραψε το Καθαρό Χρονικό (Cronica Clara), το οποίο φέρεται να είναι η παγκόσμια ιστορία από τη δημιουργία του κόσμου έως το 1082 για το οποίο χρησιμοποίησε ένα σύστημα διπλής χρονολόγησης θεωρώντας ότι οι υπολογισμοί του Διονυσίου του Μικρού ήταν λανθασμένοι κατά 22 χρόνια. Το χρονικό ήταν πολύ δημοφιλές κατά τον Μεσαίωνα και, στην Αγγλία, χρησιμοποιήθηκε εκτενώς από τον John of Worcester και άλλους συγγραφείς. Εκτυπώθηκε για πρώτη φορά στη Βασιλεία το 1559 και έχει επιμεληθεί με εισαγωγή από τον Georg Waitz Το Monumenta Germaniae Historica: Scriptores, Vol. V. Codex Palatino-Vaticanus 830 περιέχει το Τρίτομο Χρονικό του Marianus Scotus.
[144] Apud, Leibnitz. Scrip. Brunsy. τόμ. Β'.
[145] Δωδεκάβ. βιβλ. Ζ', κεφ. ΙΒ'.
[146] ar. Scot. chron. ad. an. 854 · ἐν τῇ πιστορείῳ συλλογῇ τόμ. Α'. Περὶ δὲ τοῦ Μαριανοῦ ὅρα τὸ λεξικὸν τοῦ Βαύλου. Ο σοφὸς Βόσσιος τοιαύτης ἠξίου ὑπολήψεως τὸν ἄνδρα τοῦτον, ὥστε ἐπὶ μόνῃ τοῦ Χρονικοῦ αὐτοῦ τῇ μαρτυρία, διώρθου χωρία τοῦ Εὐσεβίου καὶ Κασσιοδώρου.
[147] Το Μάιντς (παλαιότερα: Μαγεντία, γερμανικά Mainz) είναι η πρωτεύουσα του κρατιδίου της Ρηνανίας-Παλατινάτο στη Γερμανία. Ο πληθυσμός της ανέρχεται στους 200.000 σήμερα. Το Μάιντς, βρίσκεται στις αριστερές όχθεις του ποταμού Ρήνου, απέναντι από την ένωση με τον παραπόταμο Μάιν. Στο Μάιντς γεννήθηκε ο Γουτεμβέργιος.
[148] Τὴν φράσιν λέγουσι μετεχειρίζοντο συχνάκις οἱ χρονογράφοι ὡς οἱ ἀρχαῖοι Έλληνες καὶ ἐπὶ βεβαίων γεγονότων. ὅρα Κ. Ασωπίου Ιστορίαν τῶν Ἑλληνικῶν Γραμμάτων, ἐν τῷ Προλόγῳ σ. ρπστ'.
[149] Sigeberti. Chron. ad ann. 884 ἐν τῇ συλλογῇ Scrip. Brunsvic. τοῦ Λεϊβνιτίου τόμ. Α'.
[150] Το Gembloux ( Γαλλική προφορά: ζαμπλού, Ολλανδική προφορά: γεμπλούρ) είναι πόλη και δήμος της Βαλλονίας που βρίσκεται στην επαρχία Ναμούρ του Βελγίου. Την 1η Ιανουαρίου 2006, ο δήμος είχε 21.964 κατοίκους. Αυτή η πόλη είναι γνωστή για το Γεωπονικό της Πανεπιστήμιο το οποίο στεγάζεται στο ιστορικό Αβαείο του Gembloux, το οποίο χρονολογείται από τον δέκατο αιώνα. Το καμπαναριό του Gembloux είναι Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO, ως μέρος των καμπαναριών του Βελγίου και της Γαλλίας. Στην περιοχή γύρω από την πόλη, το 1578, διεξήχθη η μάχη του Gembloux κατά τη διάρκεια του Ογδονταετούς Πολέμου.
[151] Ο Sigebert de Gembloux (Sigebertus Gemblacensis, περ. 1030 – 5 Οκτωβρίου 1112) ήταν μεσαιωνικός συγγραφέας, γνωστός κυρίως ως συγγραφέας ενός παγκόσμιου χρονικού, αντίθετος στον επεκτατικό παπισμό του Γρηγορίου Ζ' και του Πασκάλου Β'. Νωρίς στη ζωή του έγινε μοναχός στο αβαείο των Βενεδικτίνων του Gembloux. To Gemblacensis στα λατινικά σημαίνει «από το Gembloux», ωστόσο στα ελληνικά ακούγεται ως «γεμάτος βλακεία» και πάνω σ’αυτό στήνει ο Ροΐδης το λογοπαίγνιο.
[152] Το πλήρες λατινικό κείμενο είναι το εξής: “Fama est, inquit Sigebertus, hunc Iohannem foeminam fuisse, et uni soli familiari tantum cognitam, qui eam amplexus est, et gravis facta peperit, papa existens”, δηλαδή «Υπάρχει φήμη, λέει ο Sigebertus, ότι αυτός ο Ιωάννης ήταν γυναίκα και τον γνώριζε μόνο ένας από τους οικείους, ο οποίος την εναγκαλίσθηκε και αφού έγινε βαριά (έμεινε έγκυος), γέννησε, όντας πάπας» πράγμα που σημαίνει ότι ο Ροΐδης επινοεί το «παπίδιο» και αποκόπτει κάποιες λέξεις σκόπιμα και σκωπτικά.(https://adnotatiunculae.blogspot.com/)
[153] Othon. Frisigensi Chron. ad ann. 839, ἐν τῇ συλλογῇ τοῦ Οὐρστισίου, Φραγκοφ. 1720 τόμ. Α'.
[154] ἐν τῇ συλ. του Φρεχήρου τόμ. Α'.
[155] Ο Όθων του Φράιζινγκ (Λατινικά: Otto Frisingensis, περ. 1114 – 22 Σεπτεμβρίου 1158) ήταν Γερμανός εκκλησιαστής του τάγματος των Κιστερκιανών χρονικογράφος που έγραψε τουλάχιστον δύο κείμενα που περιέχουν πολύτιμες πληροφορίες για την πολιτική ιστορία της εποχής του. Ήταν επίσκοπος του Φράιζινγκ από το 1138. Ο Όθωνας συμμετείχε στη Δεύτερη Σταυροφορία. Επέζησε από το ταξίδι και έφτασε στην Ιερουσαλήμ. Αργότερα επέστρεψε στη Βαυαρία στα τέλη του 1140, ζώντας μια ακόμη δεκαετία στην Ευρώπη.
[156] Martini Poloni Chron. ad an 834, Scriptor. Brusyic. τόμ. Β'.
[157] Conf. fabul S Δ'.
[158]. Ενταῦθα ἴσως τὸ τοῦ Αἰσωπείου μύθου ἔλεγεν ὁ λύκος · -- Πέρισυ μὲ ὕβρισας — « Εφέτος ἐγεννήθην, ἀπεκρίνετο τὸ ἀργίον.
[159] Πρόκειται για τον Bernard Gui, επίσης γνωστό ως Bernardo Gui ή Bernardus Guidonis (1261–1331), έναν Δομινικανό μοναχό, επίσκοπο της Lodeva. Μεταξύ 1307 και 1323, κατόπιν εντολής του Πάπα Κλήμη Ε' και του Πάπα Ιωάννη XXII, ο Γκούι υπηρέτησε ως επικεφαλής ιεροεξεταστής της Τουλούζης, αναφερόμενος δημόσια τον εαυτό του ως «Αδελφός Bernard Gui, του Τάγματος των Κηρύκων, ιεροεξεταστής της αιρετικής εξαχρείωσης διορισθείς στην Γαλλία από την αποστολική αρχή». Τον δέκατο ένατο αιώνα, επικρατούσε η άποψη μεταξύ των ιστορικών ήταν ότι ο Gui είχε καταδικάσει σε θάνατο στην πυρά πάνω από εξακόσια άτομα. Ωστόσο, πιο πρόσφατη έρευνα έδειξε ότι δεν εκτελέστηκαν περισσότερα από 45 από τα άτομα που καταδικάστηκαν από τον Gui (περίπου το 7% του συνόλου), ενώ 307 φυλακίστηκαν, 143 διατάχθηκαν να φορούν σταυρούς και εννέα στάλθηκαν σε υποχρεωτικά προσκυνήματα. Βάσει αυτών των στατιστικών και της ευρύτερης αναθεώρησης της ιστοριογραφίας της μεσαιωνικής Ιεράς Εξέτασης, η σύγχρονη ιστορική άποψη είναι ότι η ανακριτική καριέρα του Gui χαρακτηριζόταν από μετριοπάθεια και επιείκεια παρά από σκληρότητα ή έλλειψη ελέους. Ο Gui εμφανίζεται ως μυθιστοριματικό πρόσωπο και δευτεργωνιστής στο ιστορικό μυθιστόρημα του 1980 "Το όνομα του ρόδου" του Ιταλού μελετητή και κριτικού Ουμπέρτο Έκο, το οποίο έχει μεταφραστεί σε περισσότερες από τριάντα γλώσσες και πούλησε πάνω από δέκα εκατομμύρια αντίτυπα. Στην κινηματογραφική μεταφορά του 1986 τον Gui υποδύθηκε ο Αμερικανός ηθοποιός F. Murray Abraham. Ο John Aberth έχει χαρακτηρίσει την απεικόνιση του Gui ως "πυρομανή τρελού" ως "φρικτή διαστρέβλωση της ιστορίας".
[160] Στη Γαλλία του 13ου αιώνα κυριαρχούσε το σύστημα της φεουδαρχίας, με τους φεουδάρχες να έχουν, μέχρι ένα σημείο, μεγάλο βαθμό ανεξαρτησίας, δύναμης, πλούτου και ελευθερίας. Έτσι, στο προσκήνιο ήρθαν οι «Καθαροί» ή «Αλβιγηνοί», δημιουργώντας μία πανίσχυρη θρησκευτική αίρεση. Η ονομασία «Αλβιγηνός» έχει σχέση με τη γαλλική πόλη του Αλμπί (Albi), που ήταν στις όχθες του ποταμού Ταρν και ήταν λίγα χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Τουλούζης. Επιπλέον, για τον όρο «Καθαρός» υπάρχουν δύο εξηγήσεις: η πρώτη έχει προέλευση από την ελληνική λέξη «καθαρός» και συμβόλιζε την αγνότητα και η δεύτερη στηρίζεται στη θεωρία ότι η ρίζα του χαρακτηρισμού «Καθαρός» έχει σχέση με τη γερμανική λέξη «Ketter», που σημαίνει αιρετικός. Η αίρεση είναι ήδη υπαρκτή από τον 12ο αιώνα και εντοπίζεται στη νοτιοδυτική Γαλλία, με κεντρικό σημείο την πόλη Αλμπί και σε ορισμένες περιοχές της Ιταλίας.
[161] Τὸ χειρόγραφον τοῦτο πόνημα ἀπωλέσθη, τὸ δὲ περὶ Παπίσσης χωρίον ἀντεγράφη ὑπὸ Βοσσίου (Histor. Latin. σ. 530) καὶ Λεϊβνιτίου (Scri ptor. Brunsvic. τόμ. Α΄.).
[162]. Έκδοσις Γενούης, τόμ. Γ ', περὶ τὰ τέλη.
[163] Joab. Boccac. de Claris Mulieribus, in Johanna.
[164] Η πραγματεία αὕτη περιέχεται ἐν τῇ συλλογῇ τοῦ Σχαρδίου σ. 250.
[165] Η Σεμίραμις ήταν μια θρυλική βασίλισσα της Ασσυρίας, γνωστή κι ως Shamiram στα αραμαϊκά. Το όνομα "Σεμίραμις" είναι εξελληνισμένη μορφή του ακκαδικού ονόματος "Sammur-amat" Σύμφωνα με τους θρύλους, τόσο κατά τη γέννηση όσο και την εξαφάνισή της από προσώπου γης, η Σεμίραμις εμφανίζεται σαν θεότητα, κόρη της θαλάσσιας θεότητας Αταργάτης, που συνδέεται με τα περιστέρια της Ιστάρ-Αστάρτης. Η γοητεία κι η θελκτικότητά της, στοιχεία που είναι εμφανή σε όλους τους σχετικούς με αυτή μύθους, υποδεικνύουν πως αρχικά μάλλον ήταν έκφανση της θεάς Αστάρτης και αργότερα εξελίχθηκε σε μεγάλη βασίλισσα της Ασσυρίας.
[166] Gerson. oper. τόμ. Γ', Παρισίοις 1706 ὑπὸ Dupin. Εν δὲ τῇ συλλογῇ τῶν συγγραψάντων περὶ τῆς ἐν Κωνσταντίᾳ Συνόδου (Scriptores Rerum Concilii Constantiniensis, Helmæstad 1700, typis Salom. Schnorii) ὑπαρχούσῃ ἐν τῇ Βιβλ. τοῦ ἡμ. Πανεπιστ., περιέχεται ἡ βιογραφία τοῦ σοφοῦ ἀνδρὸς καὶ τὸ πόνημα αὐτοῦ περὶ Σιμωνίας, (Gersoni nobile opusculum de Simonia) του. Δ ', μέρος ε΄, σ. 16.
[167] Η Ταρασκόνα, που μερικές φορές αναφέρεται ως Tarascon-sur-Rhône, είναι μια κοινότητα που βρίσκεται στα άκρα δυτικά του διαμερίσματος Bouches-du-Rhône της Γαλλίας στην περιοχή Provence-Alpes-Côte d'Azur. Οι κάτοικοι αναφέρονται ως Tarasconnais ή Tarasconnaises. Η πολιούχος της πόλης είναι η Μάρθα της Βηθανίας, της οποίας το σύνθημα είναι «Concordia Felix». Θραύσματα που χρονολογούνται από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού έχουν βρεθεί σε ένα καταφύγιο σε ένα μέρος που ονομάζεται Lèque, επιβεβαιώνοντας την ύπαρξη ανθρώπινης εγκατάστασης στις Αλπίλες από τους προϊστορικούς χρόνους. Ο οικισμός εξαπλώθηκε στην πρώιμη εποχή του σιδήρου. Τα ευρήματα βρίσκονται δίπλα στον Ροδανό, κοντά στην εκκλησία της Αγίας Μάρθας.
[168]. Leibnitz. Script. Bruns. τόμ. Α΄, σ. 1065.
[169] Λαόν. Χαλκοκοδ. βιβλ. στ', σ. 303, Εκδοσ. Βόννης.
[170] ούτου τὸ πόνημα εὑρίσκεται ἐν τῇ βιβλ. τοῦ Πανεπ. μετὰ τῶν σχολίων του Ονουφρίου.
[171] Δοσιθ. Ιεροσολ. Δωδεκάβι βλ. σ. 700.
[172] Αἰσχύλου Επτὰ ἐπὶ Θήβας στίχ. πγ΄.
[173] Στον πρόλογο των «Επτά επί Θήβαις», ο Αισχύλος παρουσιάζει τον βασιλιά Ετεοκλή να απευθύνεται στον λαό για να επισημάνει την κατάσταση που βρίσκεται η πόλη αλλά και την αισιοδοξία πως στην επικείμενη πολιορκία όλα θα πάνε πολύ καλά για τους Θηβαίους και την πόλη τους. Σε αυτό το σημείο, εμφανίζεται ο άγγελος που δίνει πληροφορίες για τις κινήσεις των εχθρών και δίνει στους πολίτες βασικές επίσης πληροφορίες για να οργανώσουν μία συντονισμένη άμυνα. Στη συνέχεια, στους στίχους 78-180 ο χορός των κοριτσιών της Θήβας θρηνολογεί για τον κίνδυνο που προαισθάνεται και για αυτό το λόγο προσπέφτει ως ικέτης στα αγάλματα των θεών και τους ικετεύει να σώσουν την πόλη από τους εχθρούς. Στους στίχους 78 – 86 ο χορός λέει:

θρεῦμαι φοβερὰ μεγάλ᾽ ἄχη·

Αχ ξεφωνίζω φοβερές, μα και μεγάλες λύπες!·

μεθεῖται στρατὸς στρατόπεδον λιπών·

Εξαπολύθηκε στρατός και τον στρατώνα αφήνει

ῥεῖ πολὺς ὅδε λεὼς πρόδρομος ἱππότας·

Κυλάει πολύς εδώ λαός, μπροστά αλογαταραίοι

αἰθερία κόνις με πείθει φανεῖσ᾽,

η σκόνη που σηκώθηκε στα ούρανια μου το δείχνει

ἄναυδος σαφὴς ἔτυμος ἄγγελος,

με δίχως λόγια, φανερός, γνήσιος μαντατοφόρος

ἕλε δὲ γᾶς ἐμᾶς πεδί᾽· ὁπλῶν κτύπος,

Τον κάμπο της δικιάς μας γης αλώνει οπλών ο χτύπος

ἒ ἕ, χρίμπτεται.— ποτᾶται, βρέμει δ᾽

Ωχ, ωχ, ζυγώνει – και πετάει, βροντοκοπάει συνέχεια

ἀμαχέτου δίκαν ὕδατος ὀροτύπου.

σαν το ανίκητο νερό που τα βουνά χτυπάει

[174] Secretioribus pontificum negotiis adbibitus (Rer. Conc. Constantiniensis τόμ. Α΄, σ. 480). Εν τῇ πολυτίμῳ ταύτη συλλογή περιέχονται καί τινα πονημάτια τοῦ Νιέμου περὶ τῶν ἐν τῇ κωνσταντινεία Συνόδῳ συζητηθέντων, ἐλέγχοντα πολυμάθειαν μεγίστην καί, ὅπερ μεῖζον, εἰλικρίνειαν δυσεύρετον κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους.
[175] Noël Alexandre ἔγραψε λατινιστί κριτικὰς διατριβὰς περὶ ἐκκλησιατικῆς ὕλης (Dissert. criticae in historiam ecclesiast Παρισίοις 1715., αἵτινες ἐπὶ ἀκρισίᾳ μᾶλλον ἢ κριτικῇ διαπρέπουσι.
[176] Lenglet Dufrenois Meth. Histor. τόμ. Γ', σ. 101.
[177] Πῖος ὁ β', ὁ γνωστότερος ὑπὸ τὸ ὄνομα Αἰνείου Πικολομίνη, μετέβη τῷ 1488, ἁπλοῦς ἔτι ὢν ἐπίσκοπος, εἰς Βοημίαν. ἡμέρᾳ δέ τινι ἐνῶ ἐκήρυττεν ἀπὸ τοῦ ἄμβωνος, προσκαλῶν τοὺς πιστοὺς ν᾿ ἀναγνωρίσωσι τὴν κυριαρχίαν τῆς ῥωμαϊκῆς Έδρας, ἀπέχοντες τῆς κατὰ τὸ ἔθος τῶν σχισματικῶν Ελλήνων μεταλήψεως τῶν μυστηρίων δι᾽ ἄρτου καὶ οἴνου, γηραιός Θαβορίτης ἀναστὰς διέκοψεν αὐτὸν λέγων· «Ενθυμήθητι, Αἰνεία, ὅτι ἐπὶ τῆς ἕδρας ἐκείνης ἐκάθισαν γυναῖκες καὶ γυναικῶν πλαςουργήματα» ὁ δὲ ἱεροκήρυξ ὀλίγα τινὰ ψελλίσας πρὸς δικαιολογίαν τῆς Ρώμης, ἀκουσίως ἀπατηθείσης, κατέβη τοῦ βήματος τεταραγμένος (Ιστορ. τῆς Βοημίας ὑπὸ Αἰνείου Σιλβίου κεφ. ιβ ').
[178] Ο Noël Alexandre ή Natalis Alexander στα Λατινικά (1639 – 1724) ήταν Γάλλος θεολόγος, συγγραφέας και εκκλησιαστικός ιστορικός. Έπαιξε εξέχοντα ρόλο στις εκκλησιαστικές υποθέσεις και κήρυξε πολλές φορές πριν από τον Λουδοβίκο ΙΔ', ο οποίος του χορήγησε ετήσια σύνταξη 800 λιβρών. Τα πολυάριθμα έργα του εξακολουθούν να εκτιμώνται πολύ από τους εκκλησιαστικούς μελετητές.
[179] Πρόκειται για τον John Wycliffe (περ. 1328 – 31 Δεκεμβρίου 1384) που ήταν Άγγλος σχολαστικός φιλόσοφος, θεολόγος, υποτιθέμενος βιβλικός μεταφραστής, μεταρρυθμιστής, καθολικός ιερέας και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Υπήρξε ισχυρός αντιφρονών εντός του Καθολικού ιερατείου κατά τον 14ο αιώνα και θεωρείται σημαντικός πρωτεργάτης του Προτεσταντισμού. Ο Wycliffe αμφισβήτησε την προνομιακή θέση του κλήρου, ο οποίος είχε ενισχύσει τον ισχυρό του ρόλο στην Αγγλία, και υποστήριξε τη ριζική φτώχεια του κλήρου.
[180] Ο Jean de Launoy (Joannes Launoius) (21 Δεκεμβρίου 1603 – 10 Μαρτίου 1678) ήταν Γάλλος ιστορικός. Γνωστός ως «le dénicheur des saints» (εντοπιστής αγίων), ήταν κριτικός ιστοριογράφος. Ανήκε στη σκεπτικιστική πλευρά σχετικά με τον υποτιθέμενο παπικό διάταγμα Sacratissimo uti culmine (βλ. Sabbatine Privilege). Στην παπική πολιτική ήταν Γαλικανός, στη θεολογία Γιανσενιστής.
[181] Museum Italic. Μέρος Β΄.
[182] In sede, ad eam rem perforata, genitalia ab ultimo diacono altrectabantur (In vit Johan vi) ἐν τῇ βιβλ. τοῦ Πανεπ.
[183] Μην έχοντας να αντιμετωπίσουμε την κοινωνική κατακραυγή που θα αντιμετώπιζε ο Ροΐδης, εμείς αντίθετα μεταφράζουμε το χωρίο

Finalmente essendo fornite le solite solenità in sacta sanctorum e domesticamente tocatoli i testicoli, Alessandro sesto ritorno al palazzo mansueto come bove (Hist. Mediol. cap. i).

Τελικά, έχοντας πραγματοποιήσει τις συνήθεις τελετές στα άγια των αγίων και έχοντας αγγίξει τους όρχεις στην οικία του, ο Αλέξανδρος ο Έκτος επέστρεψε στο παλάτι ήμερος σαν βόδι

[184] Guiciardini βιβλ. Α', δ δ'.
[185] Ωστόσο ο Ροΐδης, προκειμένου να αυξήσει το κωμικό στοιχείο σταματάει την παράθεση του αρχικού κειμένου στην μέση της πρότασης παραλείποντας την κατακλείδα “e l'ha amministrato come Leone” ([ήρεμος σαν βόδι] μα με την υπεροψία λιονταριού) Το αρχικό κείμενο εντόπισα στο ΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ΚΑΙ ΤΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ του ACHILLE GENNARELLI, στην σελίδα 215 του pdf, στην υποσημείωση, στην αριστέρη στήλη, στο τέλος της μεγάλης παραγράφου εδώ: https://books.google.gr/books?id=9FbdwWD_0GUC&pg=PA175&lpg=PA175&dq#v=onepage&q&f=false .
[186] Περὶ τούτου καὶ τῶν ἀνωτέρω ἐπιγραμμάτων ὅρα εἰς τόμ. Δ', σελ. 289 τὸν Ἀββὰ Κάστην, καισάρειον ποιητὴν παρὰ τῇ βιενναίᾳ αὐλῇ, στι χουργήσαντα Ερωτικὰ διηγήματα (Novelle gallanti, Parigi 1832), ὧν οἱ ἥρφές εἰσίν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἀρχιερεῖς ἢ καπουκῖνοι, ἐν αὐτοῖς δὲ καὶ ἡ Ιωάννα. Τὸν ποιητὴν τοῦτον, θαυμαστὸν ὄντα διὰ τὴν εὔροιαν καὶ χάριν τῆς στιχουργίας, μέμφεται διὰ τὴν ἄκρατον κοπρολογίαν καὶ αὐτὸς ὁ ἐπὶ ἀκολασίᾳ διαβόητος Καζανόβας (Απομνημον. τόμ. Ε', περὶ τὰ τέλη).
[187] Comment. in Ordinat. Rom. σ. 121.
[188] Stercoraria
[189] Ξενοφ. Κύρ. παιδ. βιβλ. ά.
[190] Ο Νέστορας ήταν μυθικός ήρωας της αρχαίας Ελλάδας και βασιλέας της Πύλου. Επειδή στην Ιλιάδα είναι ένας σοφός γέρος, το όνομα Νέστωρ είναι τιμητικός τίτλος για τον γηραιότερο από τους παρευρισκόμενους σε επιστημονικούς κύκλους.
[191] Ο Κωνσταντίνος Ασώπιος (1785 - 1872) ήταν Έλληνας λόγιος και καθηγητής πανεπιστημίου του 19ου αιώνα από την Ήπειρο.
[192] Είδος λαχανικού που τους σπόρους του έτριβαν και έτρωγαν οι Πέρσες, όπως σήμερα το σινάπι, με ξινή γεύση
[193] Balnearia
[194] Natal, Alexand. Dissert. Aril
[195]. Ὅρα τὴν ἱστορίαν τῶν Παπῶν ὑπὸ Bruys εἰς βίον Ιωάνου κγ', τὴν ἱστορίαν τῆς ἐν Κωνσταντίᾳ Συνόδου ὑπὸ Lenfant καὶ τὰ ἐν τῇ βιβλ. τοῦ ἡμ. Πανεπιστ. Πρακτικὰ τῆς Συνόδου (Script. Concilii Constantiniensis, typis Salom. Schnorii Helmstadt 1700), συλλογὴν πλουσίαν καὶ πολύτιμον, ἐξ ἧς ἠρανίσθην τὰ πλεῖστα τῶν κατωτέρω.
[196] ὁ αὐτοκράτωρ μετεχειρίσθη, ἵνα καταπείσῃ τὸν σκληροτράχηλον Ἰωάννην, Εμμανουὴλ τὸν Χρυσολωρᾶν, ἀποςαλέντα ἐκ Κωνςαντινουπόλεως πρὸς ζήτησιν ἐπικουρίας κατὰ τῶν Τούρκων· ὥστε εἰς Ελληνα ὀφείλεται ἴσως ἡ ἐπιτυχία τῆς Συνόδου
[197] Κατὰ χειρόγραφον Ημερολόγιον ἐν τῇ βιβλιοθήκῃ τῆς Βιέννης ὁ ἀριθμὸς τῶν ἑταιρῶν ὑπερέβαινε τὰς χιλίας πεντακοσίας (Lenfant, Histoire du Concile τόμ. Δ, σ. 50). Οἱ δὲ ἀρχιερεῖς ἔσυραν ἐκεῖ τό σας γυναῖκας, θέλοντες, φαίνεται, ν᾿ ἀποδείξωσιν ὅτι τῷ ὄντι ἀγαγκαία ἦτο ἡ μεταρρύθμισις τοῦ Ιερατείου.
[198] Statuunt contra clericos, qui vestes viridas, rubras, supra talum curtas, aut manicas latas ultra palmum (Concil τόμ. Α, σ. 636).
[199] Ορα περὶ τῆς Φρύνης ταύτης τοῦ μεσαίωνος καὶ τῶν ἄθλων αὐτῆς ἐν Κωνσταντίᾳ τὰ Παιγνιώδη διηγήματα (Contes Drolatiques) τοῦ Βαλζάκ, Πλὴν δὲ ταύτης ἤκμασε κατὰ τὸν αὐτὸν αἰῶνα ἐπὶ Λέοντος τοῦ ε’ καὶ ἄλλη ὁμώνυμος ἑταίρα, ἥτις τοσούτῳ ἐτιμᾶτο παρὰ τῶν ἀρχιερέων, ὥστε μετὰ θάνατον τὸ σῶμα αὐτῆς ἐναπετέθη ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ τῆς Αγίας Βαρβάρας ὑπὸ καλλιμάρμαρον πλάκα, ἐφ᾽ ἧς ἐνεχαράχθη εἰς ἔπαινον τοῦ κάλλους αὐτῆς τὸ ἀκόλουθον ἐπιτύμβιον Imperia cortisana Romana, quæ digna tanto nomine, raræ intra homines formæ specimen dedit. Vixit. annos xxvi, dies ΧΙΙ. Obiit 1511, die 15 Augusti.

Ίδε τὸ πόνημα του Briffault Secret de Rome σ. 143.

[200] Το όνομα της Ιμπέριας δανείζεται ο Ροΐδης από το μυθιστόρημα του Μπαλζάκ La Belle Imperia. Αποτελεί μέρος της συλλογής Les Cent Contes drolatiques που εκδόθηκε στο Παρίσι, από τον C. Gosselin (και τον E. Werdet ) από το 1832 έως το 1837. Πρόκειται για μια σφοδρή σάτιρα των ηθών του καθολικού κλήρου στην οποία η εταίρα Ιμπέρια σαγηνεύει καρδινάλιους και πρίγκιπες και τους τραβάει από τη μύτη. Ωστόσο, η ιστορική Imperia που χρησίμευσε ως πηγαίο υλικό της ιστορίας του Μπαλζάκ ήταν μια καλά μορφωμένη Ιταλίδα εταίρα που πέθανε το 1512, σχεδόν 100 χρόνια μετά την σύνοδο, και δεν επισκέφτηκε ποτέ την Κωνστάντζα. Παρ'όλα αυτά το 1993, στην Κωνστάνζα, δημιουργήθηκε από τον Peter Lenk και ανεγέρθηκε λαθραία ένα πολύ μεγάλο άγαλμα που την απεικονίζει. Η ανέγερση του αγάλματος προκάλεσε διαμάχες, αλλά βρισκόταν στην ιδιωτική ιδιοκτησία μιας σιδηροδρομικής εταιρείας που δεν έφερε αντίρρηση για την παρουσία του. Τελικά, έγινε ένα ευρέως γνωστό ορόσημο της πόλης.

Το άγαλμα δείχνει μια γυναίκα να κρατά δύο άντρες στα χέρια της. Αν και οι δύο άνδρες μοιάζουν με τον Πάπα Μαρτίνο Ε' και τον αυτοκράτορα Σιγισμούνδο, ο Λενκ έχει δηλώσει ότι αυτές οι μορφές "δεν είναι ο Πάπας και ο Αυτοκράτορας, αλλά δύο ανόητοι που απέκτησαν τα διακριτικά της κοσμικής και πνευματικής εξουσίας". Το κείμενο του Μπαλζάκ, σε ισπανική μετάφραση μπορείτε να το δείτε εδώ:

https://web.seducoahuila.gob.mx/biblioweb/upload/Balzac,%20Honorato%20De%20-%20La%20Bella%20Imperia.pdf

[201] Βίκτορος Ούγου Ερνάνης πράξ. β'.
[202] Mathieu Roeder, διδάκτωρ τῆς θεολογίας ἐν Παρισίοις, ὅστις παρέ βαλε τὴν τότε ᾿Εκκλησίαν πρὸς τὸν παραλυτικὸν τοῦ Εὐαγγελίου. Εἰς τοῦ τον ἀποδίδεται τὸ περίφημον δίστιχον Virtus, Ecclesia, Populus, Damon, Simonia Cessat, errat, turbatur, regnat, dominatur, ὅπερ, ἑκάστου ὀνόματος συνδεομένου μετὰ τοῦ ὑποκάτω ῥήματος, μεταφρά ται « Η Αρετή παύει, ἡ ᾿Εκκλησία σφάλλει, ὁ Λαὸς ταράσσεται, ὁ Δαίμων ἐξουσιάζει, ἡ Σιμωνία βασιλεύει » (Hist. du Concil., σ. 49).
[203] Τα σχήματα πάντων τούτων περιέγραψα κατὰ τὰς ὡραίας εἰκόνας, αἵτινες κοσμοῦσι τὰ Πρακτικὰ τῆς Συνόδου, ἐν τῇ βιβλ. τοῦ Πανεπιστ.
[204] Πάντα ταῦτα εἶναι ἀληθῆ, ληφθέντα οὐχὶ ἐκ μυθιστορήματος ἢ συγχρόνου συγγραφέως, ἀλλ᾽ ἐξ αὐτῶν τῶν Πρακτικῶν τῆς Συνόδου « Eo die, quid erat septimus Junii, horam circiter septimam, cum paulo ante totalis solis eclipsis, Johannem Hus magna turba armatorum militum cinctum coram eis sistis mandarunt (τόμ. Β', σ. 324).
[205] Corona papyracea Hussi capiti imposita, duobus cacodæmonibus adpictis ornata. Αὐτόθι.
[206] Illi enim sæpius sunt maculati deceptione prava et peccato, ut tempore Johannis papæ, Anglicæ mulieris. Quo mobo illa Romana ecclesia, illa Agnes Johannis Papa cum collegio semper immaculata permansit, qui peperit? (Huss. de Eccles fol. 200 και 220).
[207]. Η ἀπαρίθμησις τῶν κακουργημάτων τοῦ Ἰωάννου πληρεῖ δύο ὁλοκλήρους σελίδας τῶν Πρακτικών
[208] Το απόσπασμα από τον Πίνδαρο. Η αξία και η μοναδικότητα των Ολυμπιακών Αγώνων παραδίδεται στην Ολυμπιακή Ωδή του Πινδάρου (1.1-7), αφιερωμένη στο νικητή Ιέρωνα των Συρακουσών (αρ. κατ. 75) στους αγώνες του 476 π.Χ. https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=136:

ἄριστον μὲν ὕδωρ, ὁ δὲ χρυσὸς αἰθόμενον πῦρ

Το νερό είναι το πολυτιμότερο, και ο χρυσός σαν τη λαμπρή φωτιά

ἅτε διαπρέπει νυκτὶ, μεγάνορος ἔξοχα πλούτου:

που ακτινοβολεί τη νύχτα, του ήρωα τον πλούτο ξεπερνάει:

εἰ δ᾽ ἄεθλα γαρύεν

Αλλ’ αν άθλους να τραγουδήσεις

ἔλδεαι, φίλον ἦτορ,

λαχταράς, καρδιά μου

μηκέθ᾽ ἁλίου σκόπει

μη ψάχνεις απ’ τον Ήλιο

ἄλλο θαλπνότερον ἐν ἁμέρᾳ φαεννὸν ἄστρον ἐρήμας δι᾽ αἰθέρος,

άλλο θερμότερο στη μέρα φωτεινό άστρο μέσα στον έρημο αιθέρα

μηδ᾽ Ὀλυμπίας ἀγῶνα φέρτερον αὐδάσομεν

Μηδέ απ’της Ολυμπίας αγώνα άλλον να ψάλλουμε

[210] Ὅρα Σατωβρ. Προλεγ. Μάρτυρ. σ. 3.
[211] Πβλ. Ὁμήρου Ἰλιάς 9.92, Ὀδύσσεια 12.308.
[212] Η Ομηρική φράση «ἐπεὶ πόσιος καὶ ἐδητύος ἐξ ἔρον ἕντο» (αφού απ’το πιοτό και το φαΐ χορτάσαν, κατά λέξη:αφού από του ποτού και του φαγητού τον πόθο (ἔρον) βγήκαν) χρησιμοποιείται πολύ συχνά και στα δύο ομηρικά έπη. Εδώ ο Ροΐδης την μεταλλάσει χρησιμοποιώντας επίσης τις ομηρικές λέξεις «εὐνή» (κρεβάτι) και «φιλότητα» (αγάπη), ώστε όσοι δεν είχαν καλή γνώση του Ομήρου να νομίζουν ότι πρόκειται για αυθεντικό απόσπασμα ή απλά και μόνο «χάριν παιδιάς». Στην πραγματικότητα η φράση «ἐμίγη φιλότητι καὶ εὐνῇ» (έσμιξε σ’αγάπη και κρεβάτι) αναφέρεται στην Οδύσεια, ο, στιχ. 219
[213] Ο Κωνσταντίνος Σιμωνίδης έμεινε στην ιστορία για τη δεινότητά του να πλαστογραφεί αρχαία κείμενα. Τον έχουν χαρακτηρίσει ως τον μεγαλύτερο πλαστογράφο του 19ου αιώνα. Το 1855 επισκέφθηκε το Βερολίνο και τη Λειψία και παρουσίασε στον κλασσικό φιλόλογο Βίλχελμ Ντίντορφ ένα δήθεν χαμένο παλίμψηστο του ιστορικού Ουράνιου, που είχε στην κατοχή του, με την ιστορία της Αιγύπτου. Ο Ντίντορφ πείστηκε και το χειρόγραφο αγοράστηκε από τον βασιλιά της Πρωσίας για τη βιβλιοθήκη της Ακαδημίας Επιστημών του Βερολίνου. Πηγή: https://www.sansimera.gr/biographies/1931
[214] Θεοκρίτου, Εἰδύλλια. ΚΖ΄, στίχ. 65.
[215] Στα «Ειδύλλια» του Θεόκριτου, από όπου δανείζεται ο Ροΐδης το απόσπασμ,α υπάρχει μια εκπλητική περιγραφή του πρώτου σμιξίματος του Δάφνιδος και της Κόρης ως εξής:

Δ: Αἴθ᾽ αὐτὰν δυνάμαν καὶ τὰν ψυχὰν ἐπιβάλλειν

Δ: Γιὰ σένανε θε να ‘δινα μέχρι και τὴν ψυχή μου.

Κ: Ἄρτεμι, μὴ νεμέσα· σέο ῥήμασι οὐκέτι πιστή.

Κ: Μη μου θυμώνεις Άρτεμη, που δεν θα σε υπακούω

Δ: Ῥεξῶ πόρτιν Ἔρωτι, καὶ αὐτᾷ βῶν Ἀφροδίτᾳ

Δ: Τάζω μοσχάρι του Έρωτα, βόδι στην Αφροδίτη

Κ: Παρθένος ἔνθα βέβηκα· γυνὴ δ᾽ εἰς οἶκον ἀφέρψω.

Κ: Παρθένα ήρθα εγώ εδώ, γυναίκα θα γυρίσω

Δ: Ἀλλὰ γυνὴ μήτηρ, τεκέων τροφός, οὐκέτι κώρα.

Δ: Γυναίκα, μάνα όμως παιδιών, και όχι πλέον κόρη

Ὥς οἱ μέν, χλοεροῖσιν ἰαινόμενοι μελέεσσιν

Σαν χάρηκαν τα δροσερά τα μέλη του κορμιού τους

ἀλλήλοις ψιθύριζον· ἀνίστατο φώριος εὐνή.

σιγοψιθίριζαν οι δυο, κι απ’ το κρυφό κρεβάτι

Χἠ μὲν ἀνεγρομένη γε διέστιχε μᾶλα νομεύειν,

σηκώθη αυτή και τράβηξε στ’ ωραίο βοσκοτόπι

ὄμμασιν αἰδομένη, κραδίη δέ οἱ ἔνδον ἰάνθη,

στα μάτια έχοντας ντροπή, μα γλύκα στην καρδιά της

ὃς δ᾽ ἐπὶ ταυρείας ἀγέλας, κεχαρημένος εὐνᾶς.

Κι αυτός στα βόδια, όλος χαρά μετά το σμίξιμό τους

[216] Ἀρχαῖον ὄνομα τῆς Ἰαρμούθης.
[217] Τανὺν Ὑόρκης.
[218] Τέσσαρα περίπου φράγκα.
[219] Περίπου 80 ευρώ
[220] Κοίλη ναῦς (βαθύσκαφτο καράβι) στην Οδύσσεια, μ, 245
[221] Το Άαχεν (Aachen), αναφερόμενο στην παλαιότερη ελληνική βιβλιογραφία ως "Ακυίσγρανον", παραδοσιακά γνωστό στους Άγγλους και στους Γάλλους ως Αιξ-λα-Σαπέλ (Aix-la-Chapelle), είναι συνοριακή πόλη στη Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία της Γερμανίας. Βρίσκεται στα δυτικά του κρατιδίου, στα σύνορα της Γερμανίας με το Βέλγιο και την Ολλανδία.
[222] Μαζί με έναν ελέφαντα του οποίου το όνομα στα αραβικά σήμαινε «ο πατέρας της νοημοσύνης», ο χαλίφης των Αββασίδων Χαρούν αλ-Ρασίντ χάρισε το 807 στον Άγιο Ρωμαίο αυτοκράτορα Καρλομάγνο ένα μηχανικό ρολόι που κινούνταν με νερό. Το μεσημέρι έπεφτε ένα βαρίδι, και ηχούσαν κουδουνάκια ενώ δώδεκα ορειχάλκινοι ιππείς ξεπρόβαλλαν από δώδεκα παράθυρα https://muslimheritage.com/baghdad-clock/. Επίσης, στον μεσαίωνα, στη Δυτική, κυρίως, Ευρώπη, όργανα μέτρησης χρόνου ήταν και οι αμμοκλεψύδρες (αμμωτά). Η επινόησή τους αποδίδεται στον Γάλλο μοναχό Λουιπράν στη Σαρτ, τον 8ο μ.Χ. αιώνα. Κατά την παράδοση, το 807 μ.Χ. ο Καρλομάγνος διέταξε να κατασκευαστεί ένα αμμωτό τόσο μεγάλο, ώστε το ανέστρεφαν μόνο μία φορά κάθε 12 ώρες!
[223] Η λατινική φράση "deus nobis haec otia fecit" σημαίνει "ο Θεός μας έφτιαξε αυτές τις διασκεδάσεις". Δηλαδή πρέπει να ομολογήσουμε πως είμαστε ευτυχείς που έχουμε τη δυνατότητα, απαλλαγμένοι από βιοτικές μέριμνες, ν΄ασχολούμαστε απερίσπαστοι με ό,τι μας αρέσει. Προέρχεται από την πρώτη από τις «Εκλογές» του Βιργιλίου, ένα κείμενο επηρεασμένο από τα «Ειδύλλια» του Θεόκριτου (https://www.loebclassics.com/view/virgil-eclogues/1916/pb_LCL063.25.xml) απόσπασμα του οποίου παραθέτουμε εδώ:

Μeliboeus

Μελίβοιος

Tityre, tu patulae recubans sub tegmine fagi

Τίτυρε συ μου ξάπλωσες σε οξιάς καλαμωτή

silvestrem tenui musam meditaris avena:

γοητεύοντας την δασική τη μούσα με φλογέρα

nos patriae finis et dulcia linquimus arva;

κι εγώ μακραίνω απ’ τα όρια και τα γλυκά χωράφια

nos patriam fugimus: tu, Tityre, lentus in umbra

φεύγω απ’ την πατρίδα μου, κι εσύ στη σκιά απλωμένος

formosam resonare doces Amaryllida silvas.

κάνεις τα δάση να ηχούν «Γλυκιά Αμαρυλλίδα»

Τityrus

Τίτυρος

O Meliboee, deus nobis haec otia fecit.

Μελίβοιε ο θεός εμάς τέτοιες χαρές μας δίνει

namque erit ille mihi semper deus, illius aram

κι είναι μαζί μου πάντοτε, αφού και τον βωμό του

saepe tener nostris ab ovilibus imbuet agnus.

συχνά αρνάκια τρυφερά με το αίμα τους λερώνουν.

ille meas errare boves, ut cernis, et ipsum

Αυτός βόσκει τα βόδια μου και βλέπεις πως ο ίδιος

ludere quae vellem calamo permisit agresti.

με το παλιό καλάμι μου παίζω ό,τι μου αρέσει

[224] Πρόκειται για τον Tiw, έναν θεό του πολέμου και πιθανώς του ουρανού. Συγγενής του Σκανδιναβικού Tyr, καθώς και του Έλληνα Δία, του Ρωμαϊκού Jupiter, των Βαλτικών Dievs/Dievas και των Hindu Dyaus. Από αυτόν προέρχεται το όνομα της ημέρας «Tuesday» (Τρίτη).
[225] Το Irminsul (παλαιοσαξονικό «μεγάλος πυλώνας») ήταν ένα ιερό αντικείμενο που έμοιαζε με κολόνα και έπαιζε σημαντικό ρόλο στον γερμανικό παγανισμό των Σαξόνων . Οι μεσαιωνικές πηγές περιγράφουν πώς ένα Irminsul καταστράφηκε από τον Καρλομάγνο κατά τη διάρκεια των Σαξονικών Πολέμων. Στη θέση της ανεγέρθηκε εκκλησία το 783 και ευλογήθηκε από τον Πάπα Λέοντα Γ' .
[226] Ο Αρμίνιος (λατινικά: Arminius, γερμανικά: Hermann) ήταν εκρωμαϊσμένος βάρβαρος λεγεωνάριος και στη συνέχεια φύλαρχος των Χερούσκων. Είναι γνωστός, επειδή ηγήθηκε των γερμανικών φυλών στην ιστορική Μάχη του Τευτοβούργιου Δρυμού στην οποία οι Βάρβαροι (όπως αποκαλούσαν τους Γερμανούς οι Ρωμαίοι) συνέτριψαν τρεις Ρωμαϊκές λεγεώνες, γεγονός που ουσιαστικά απέτρεψε τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία να επεκταθεί σχεδόν σε όλη την Ευρώπη.
[227] La vengeance est le plaisir des Dieux.
[228] Η ακτή Malabar της Ινδίας, στη νοτιοδυτική ακτή της ινδικής χερσονήσου.
[229] Η εκδίκηση είναι η ευχαρίστηση των θεών και, αν την έχουν κρατήσει για τον εαυτό τους, όπως μας λένε οι ιερείς, είναι γιατί τη θεωρούν απόλαυση πολύτιμη για τους απλούς θνητούς. (Walter Scott, Ιβανόης, 1820).
[230] Η Lippe είναι μια περιοχή στα ανατολικά της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας, Γερμανία. Γειτονικές περιοχές είναι οι Herford, Minden-Lübbecke, Höxter, Paderborn, Gütersloh και το Bielefeld. Πήρε το όνομά της από τους Άρχοντες του Lippe, οι οποίοι αρχικά ζούσαν στον ποταμό Lippe και ίδρυσαν εκεί το Lippstadte. Ήταν αυτόνομο κράτος εντός της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και διατηρούσε την αυτονομία του μέχρι το 1947, όταν έγινε περιοχή της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας.
[231] Το Πάντερμπορν (γερμανικά: Paderborn είναι πόλη στην ανατολική Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία, πρωτεύουσα της περιοχής Πάντερμπορν. Το όνομα της πόλης προέρχεται από τον ποταμό Πάντερ και το «μπορν», έναν παλιό γερμανικό όρο για την πηγή ενός ποταμού. Ο ποταμός Πάντερ προέρχεται από περισσότερες από 200 πηγές κοντά στον Καθεδρικό Ναό του Πάντερμπορν, όπου είναι θαμμένος ο Άγιος Λιβόριος. Ιδρύθηκε ως έδρα επισκόπου από τον Καρλομάγνο το 795, αν και η επίσημη ιστορία του ξεκινά το 777, όταν ο Καρλομάγνος έκτισε κάστρο στις πηγές του Πάντερ.
[232] Οι Φρίσονες (Frisons) είναι ένας γερμανικός λαός που, εθνογλωσσικά, ανήκει στον αγγλοφρισιανό κλάδο. Μεταξύ των Αγγλοσάξωνων και των Ολλανδών, μεταξύ άλλων, διακρίνονται οι Φρίσονες της Αρχαιότητας (Frisii) από αυτούς των μεταγενέστερων περιόδων που έχουν άλλο όνομα (Friezen, Friss)
[233] Οι Λομβαρδοί ή Λογγοβάρδοι (Λατινικά: Langobardi) ήταν ένας Γερμανικός λαός που κυβέρνησε το μεγαλύτερο μέρος της Ιταλικής Χερσονήσου το 568-774, με καταγωγή από τον Έλβα στη Βόρεια Γερμανία και τη Σκάνια στη νότια Σουηδία πριν από την Περίοδο των Μεταναστεύσεων.
[234] Οι Thuringii, Toringi ή Teuriochaimai ήταν ένας πρώιμος γερμανικός λαός που εμφανίστηκε κατά την ύστερη περίοδο της μετανάστευσης στα όρη Harz της κεντρικής Γερμανίας, μια περιοχή γνωστή ακόμα και σήμερα ως Θουριγγία. Έγινε βασίλειο, το οποίο ήρθε σε σύγκρουση με τους Μεροβίγγειους Φράγκους και αργότερα πέρασε υπό την επιρροή τους και τον Φραγκικό έλεγχο. Το όνομα εξακολουθεί να χρησιμοποιείται για ένα από τα σύγχρονα ομοσπονδιακά κρατίδια της Γερμανίας (Bundesländer).
[235] Η Ερφούρτη (γερμανικά: Erfurt, Έρφουρτ) είναι η πρωτεύουσα του κρατίδιου της Θουριγγίας στη Γερμανία. Ο πληθυσμός της ανέρχεται στους 202.590 κατοίκους. Η Ερφούρτη αναφέρθηκε για πρώτη φορά το 742 με το όνομα "Erphesfurt". Ήταν σημαντική πόλη εμπορικών συναλλαγών κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα κοντά σε μια διάβαση πέρα από το ποταμό Γκέρα.
[236] Η Φούλδα (γερμανικά: Fulda‎‎, είναι γερμανική πόλη στο διαμέρισμα της Φούλντα, στο ομόσπονδο κρατίδιο της Έσσης. Η πόλη και το μοναστήρι της ιδρύθηκαν το 744. Στον καθεδρικό ναό της πόλης βρίσκεται ο τάφος του Αγίου Βονιφατίου, ο οποίος τον 7ο αιώνα μετέδωσε τον χριστιανισμό στη Γερμανία. Κατά τον ψυχρό πόλεμο η περιοχή (το φαράγγι της Φούλντα ή Fulda Gap) θεωρούνταν η πιο επικίνδυνη για μια πιθανή σοβιετική εισβολή, λόγω του ότι ήταν και κοντά στα σύνορα με την Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας, αλλά και κοντά στο οικονομικό κέντρο της Γερμανίας (ειδικά την Φρανκφούρτη).
[237] Το Ingelheim (αγγλικά: Ingelheim upon Rhine), είναι μια πόλη στην περιοχή Mainz-Bingen στο κρατίδιο Ρηνανίας-Παλατινάτου της Γερμανίας. Η πόλη απλώνεται κατά μήκος της αριστερής όχθης του Ρήνου. Η τυπική κατάληξη —heim μπορεί κάλλιστα να ανάγεται στους Φραγκικούς χρόνους, δηλαδή, πιθανότατα ήδη από τον 5ο ή τον 6ο αιώνα. Οι οικισμοί ή τα κτήματα πήραν τότε τα ονόματα των κυρίων τους και τους δόθηκε αυτό το επίθημα, που σημαίνει «σπίτι» στα γερμανικά. Η περιοχή Ingelheim κατοικούνταν ήδη στην προϊστορική εποχή. Το μέρος απόκτησε για πρώτη φορά ιδιαίτερη σημασία, υπό τον Καρλομάγνο και τους διαδόχους του. Ο Καρλομάγνος είχε χτίσει εκεί το Αυτοκρατορικό Παλάτι Ingelheim (Ingelheimer Kaiserpfalz), όπου τελούνταν σύνοδοι και αυτοκρατορικές συναντήσεις την εποχή που ακολούθησε. Ο γιος και διάδοχός του, αυτοκράτορας Λουδοβίκος ο Ευσεβής, πέθανε στις 20 Ιουνίου 840 στο Ingelheim.
[238] Πρόκειται για το Μάιντς (παλαιότερα: Μαγεντία, γερμανικά Mainz) είναι η πρωτεύουσα του κρατιδίου της Ρηνανίας-Παλατινάτο στη Γερμανία. Ο πληθυσμός της ανέρχεται στους 200.000 σήμερα. Το Μάιντς, βρίσκεται στις αριστερές όχθεις του ποταμού Ρήνου, απέναντι από την ένωση με τον παραπόταμο Μάιν. Στο Μάιντς γεννήθηκε ο Γουτεμβέργιος
[239] Ο Νικόλαος Κριεζώτης ήταν οπλαρχηγός στην Εύβοια, από τους διαπρεπέστερους της Ελληνικής Επανάστασης. Τόσο κατά την εποχή που έζησε όσο και καθ’όλον τον 19ο αιώνα θαμάζονταν ιδιαίτερα για την ανδραγαθία και την στρατηγική του ικανότητα, με αποτέλεσμα να έχουν διαθοθεί πολλοί μύθοι γύρω από αυτόν. Ωστόσο τον συγκεκριμένο με την αρκούδα δεν κατόρθωσα να εντοπίσω. Μια πολύ ενδιαφέρουσα διατριβή για τον Κριεζώτη που περιέχει και πολλούς από τους «μύθους»που συνόδευαν το όνομα και τη ζωή του βρίσκεται εδώ: https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/4/d/f/metadata-265-0000100.tkl&do=72175.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=383.76%20pts&height=604.8%20pts&maxpage=174
[240] Ο Πίνδαρος (522 – 443 π.Χ.) ο μεγάλος Θηβαίος λυρικός ποιητής, όταν ήταν παιδί επισκέφτηκε τον Ελικώνα, Κουρασμένος από το περπάτημα, ξάπλωσε κάτω από ένα δέντρο και εκεί τον πήρε ο ύπνος. Όταν ξύπνησε διαπίστωσε ότι στα χείλη του είχαν κάνει οι μέλισσες μια κερήθρα. Σύμφωνα πάντα με τον Πίνδαρο, η κερήθρα στα χείλη του ήταν έργο των εννέα Ελικωνιάδων Μουσών, μ’ αυτό τον τρόπο του έδωσαν το χάρισμα του δημιουργού ποιημάτων.
[241] Ο Blaise Pascal (19 Ιουνίου 1623 – 19 Αυγούστου 1662) ήταν Γάλλος μαθηματικός, φυσικός, εφευρέτης, φιλόσοφος και καθολικός συγγραφέας. Ο Πασκάλ ήταν ένα παιδί θαύμα που εκπαιδεύτηκε από τον πατέρα του, φοροεισπράκτορα στη Ρουέν. Η πρώτη του μαθηματική εργασία ήταν στις κωνικές τομές. Για τις οποίες έγραψε μια σημαντική πραγματεία σχετικά με το θέμα της προβολικής γεωμετρίας σε ηλικία 16 ετών. Αργότερα αλληλογραφούσε με τον Pierre de Fermat σχετικά με τη θεωρία πιθανοτήτων, επηρεάζοντας έντονα την ανάπτυξη των σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών επιστημών. Το 1642, ξεκίνησε μια πρωτοποριακή εργασία στις υπολογιστικές μηχανές (που ονομάστηκαν αριθμομηχανές του Πασκάλ και αργότερα Πασκαλίνες), καθιερώνοντάς τον ως έναν από τους δύο πρώτους εφευρέτες της μηχανικής αριθμομηχανής.
[242] Ο Άγιος Γήνος είναι πιθανότατα ο πολιούχος του Saint-Genis-Pouilly (Σεν Ζενί Ποληί) μια κοινότητα στο διαμέρισμα Ain στην περιοχή Auvergne-Rhône-Alpes της ανατολικής Γαλλίας, ακριβώς κοντά στις περιοχές που περιπλανιόνταν εκείνη την περίοδο η Ιωάννα και ο πατέρας της. Καθώς στα λατινικά η λέξη genum σημαίνει γόνατο, είναι λογικό σ’αυτόν να προσευχόταν για ανάκτηση της χαμένης του δύναμης. Σήμερα στην περιοχή αυτή βρίσκεται ο ηλεκτρονικός επιταχυντής του CERN
[243] Το όνομα Lucia σημαίνει «φωτεινή» καθώς προέρχεται από το «lux=φως», οπότε και η επίκληση σε αυτήν για την ανάκτηση της όρασης ήταν λογική.
[244] fortis = δυνατός, ισχυρός. Και στην περίπτωση αυτή ο παρετυμολογία του ονόματος του αγίου κάνει τον δύστυχο πατέρα της Ιωάννας να τον επικαλείται για να τον «ενδυναμώσει».
[245] Το Bitterfeld-Wolfen είναι μια πόλη στην Γερμανία. Βρίσκεται στη νοτιοανατολική Σαξονία-Άνχαλτ, δυτικά του ποταμού Mulde, σε μια περιοχή όπου κυριαρχεί η βαριά βιομηχανία και η εξόρυξη λιγνίτη. Το Bitterfeld έχει περίπου 15.000 κατοίκους (2006). Αναφέρεται για πρώτη φορά το 1224.
[246] Στην ελληνική μυθολογία οι Βακχίδες ή Μαινάδες ήταν νύμφες που παρουσιάζονται ως συντρόφισσες και συνοδοί του θεού Διονύσου. Η λέξη μαινάς (στον ενικό) εμφανίζεται στον Όμηρο, όπου συσχετίζεται με τη μανία. Και πράγματι, το κυριότερο χαρακτηριστικό των Μαινάδων ήταν η εκστατική μανία, δηλαδή η πέρα από τη λογική, υπερκινητική και βίαιη συμπεριφορά. Επίσης σύμφωνα με τον ελληνικό μύθο, ο Ορφέας ήταν κύριος εκπρόσωπος της τραγουδιστικής τέχνης, και της λύρας ενώ σε άλλες περιπτώσεις της φόρμιγγας. Είχε βαρύνουσα σημασία στη θρησκευτική ιστορία της Ελλάδας. Σύμφωνα με τον Οβίδιο: "Ο Ορφέας μετά τον θάνατο της Ευρυδίκης απείχε από τον έρωτα των γυναικών και έγινε ο πρώτος Θράκας που μετέφερε την αγάπη του στα νεαρά αγόρια απολαμβάνοντας την πρώιμη ανδρότητά τους". Οι Θρακικές Μαινάδες, θυμωμένες στον Ορφέα αφού ήθελε μόνο άνδρες εραστές αρχικά του έριξαν ραβδιά και πέτρες ενώ έπαιζε, αλλά η μουσική του ήταν τόσο όμορφη που ακόμα και οι πέτρες και τα κλαδιά αρνιόντουσαν να τον χτυπήσουν. Εξαγριωμένες οι Μαινάδες τον έσκισαν σε κομμάτια κατά τη φρενίτιδα των Βακχικών τους οργίων.
[247] Ο Άγιος Αντώνιος ο Μέγας ή Μέγας Αντώνιος είναι Άγιος και ο πρώτος ασκητής του Χριστιανισμού, που θεμελίωσε τον υγιή Μοναχισμό. Έζησε στα χρόνια των Ρωμαίων αυτοκρατόρων Διοκλητιανού και Μαξιμιανού μέχρι και την εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου και των παιδιών του. Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του το έζησε ως ασκητής στην έρημο και εκοιμήθη στις 17 Ιανουαρίου του 356 σε ηλικία 105 ετών. Η μνήμη του εορτάζεται από τις Λουθηρανικές, τις Αγγλικανικές, τις Καθολικές και τις Ορθόδοξες εκκλησίες, στις οποίες θεωρείται άγιος. Εδώ ο Ροΐδης κάνει ένα πολύ ωραίο λογοπαίγνιο. Αφού ο Αγ. Αντώνιος έτρωγε βελανίδια και οι χοίροι τρώνε βελανίδια, άρα είναι… συν+τροφοι!
[248] Κατά τη βιβλική διήγηση, ο Ιωσήφ ήταν γιος του Ιακώβ και της Ραχήλ και αδερφός του Βενιαμίν. Τα ετεροθαλή του αδέρφια, εκτός από τον Ρουβήν, τον πούλησαν για σκλάβο στους εμπόρους, επειδή τον φθονούσαν. Πουλήθηκε στον Πετεφρή, που τον εμπιστεύθηκε για όλες τις δουλειές. Η γυναίκα όμως του Πετεφρή ήθελε να κοιμηθεί μαζί του στο κρεβάτι, όμως αυτός δεν δέχτηκε. Η γυναίκα του Πετεφρή τότε τον συκοφάντησε πως μπήκε παράνομα στο δωμάτιό της. Ο Πετεφρής τον έβαλε στην φυλακή. Όταν όμως εξήγησε δυο όνειρα του Φαραώ, ο Φαραώ τον έκανε βοηθό του. Τα όνειρα του Φαραώ: “Είδα εφτά παχιές, ωραίες αγελάδες. Μετά είδα εφτά πολύ αδύνατες και σκελετωμένες αγελάδες. Και οι αδύνατες αγελάδες έφαγαν τις παχιές. Στο δεύτερο όνειρό μου είδα εφτά μεστά, ώριμα στάχυα που έβγαιναν από ένα στέλεχος. Ύστερα, είδα εφτά λεπτά, κατάξερα στάχυα. Και τα λεπτά στάχυα άρχισαν να καταπίνουν τα εφτά καλά στάχυα”. Ο Ιωσήφ απάντησε στον Φαραώ: “Τα δύο όνειρα σημαίνουν το ίδιο πράγμα. Οι εφτά παχιές αγελάδες και τα εφτά μεστά στάχυα σημαίνουν εφτά χρόνια, και οι εφτά αδύνατες αγελάδες και τα εφτά λεπτά στάχυα σημαίνουν άλλα εφτά χρόνια. Θα υπάρξουν εφτά χρόνια κατά τα οποία η γη της Αιγύπτου θα δώσει πολλή τροφή. Μετά θα υπάρξουν εφτά χρόνια κατά τα οποία η γη θα δώσει πολύ λίγη τροφή. Διάλεξε έναν σοφό άντρα και διόρισέ τον υπεύθυνο για να συγκεντρώνει τροφή στη διάρκεια των εφτά καλών χρόνων. Έτσι ο λαός δεν θα πεινάσει όταν έρθουν τα επόμενα εφτά άσχημα χρόνια κατά τα οποία η γη θα δώσει πολύ λίγη τροφή”.
[249] Ο Desiderius Erasmus, ο Ολλανδός ανθρωπιστής, είχε μεγάλο σεβασμό για τη φύση και πίστευε στη δυνατότητα των ανθρώπων να μάθουν από αυτήν. Ωστόσο, δεν κατάφερα να εντοπίσω το χωρίο όπου ο Εράσμος δηλώνει ρητά ότι “κάθε συνετός άνθρωπος μπορεί να μάθει πολλά χρήσιμα ακόμα και από μια αρκούδα” στις πηγές που έχω πρόσβαση. Εντούτοις εξέφρασε την ιδέα ότι οι άνθρωποι θα μπορούσαν να μάθουν πολλά παρατηρώντας τον κόσμο γύρω τους. Για παράδειγμα, μία από τις φράσεις του υποδηλώνει ότι οι άνθρωποι είναι πιο δυστυχισμένοι από άλλα πλάσματα επειδή ενώ εκείνα είναι ευχαριστημένα με τα όρια που τους έχει θέσει η φύση, μόνο οι άνθρωποι επιδιώκουν να τα υπερβούν.
[250] Ο Δέκιμος Ιούνιος Γιουβενάλης (λατινικά: Decimus Iunius Iuvenalis‎‎ ή Ιουβενάλιος / Oυβενάλιος, περ. 55-135 μ.Χ.) ήταν από τους σπουδαιότερους Ρωμαίους ποιητές σατιρικής ποίησης, στον οποίο μεταξύ άλλων οφείλεται η φράση (Σάτιρες, 10) «άρτον και θεάματα», αλλά και η φράση προς τη Ρωμαϊκή Σύγκλητο «Ποιος φυλά τους φύλακες;»
[251] Mein
[252] Ο Λουκιανός ο Σαμοσατεύς (125 - 180 μ.Χ.) ήταν ρήτορας και σατιρικός συγγραφέας που έγραφε στην ελληνική γλώσσα. Ήταν ο δημιουργός του σατιρικού διαλόγου και από τους σημαντικότερους αττικιστές συγγραφείς της Δεύτερης σοφιστικής. Γεννήθηκε στα Σαμόσατα, πρωτεύουσα της Κομμαγηνής, στον άνω Ευφράτη της Συρίας, γύρω στο 125 μ.Χ. Η έντονη φιλομάθειά του τον έκανε να στραφεί στα γράμματα (στο έργο του Περὶ τοῦ ἐνυπνίου αφηγείται πώς ενισχύθηκε αυτή του η απόφαση μετά από όνειρο που είδε τη νύχτα της επιστροφής του στο σπίτι).

Ξεκινώντας την περιγραφή του ονείρου του λέει

Δύο γυναῖκες λαβόμεναι ταῖν χεροῖν εἷλκόν με πρὸς ἑαυτὴν ἑκατέρα μάλα βιαίῳς καὶ καρτερῶς· μικροῦ γοῦν με διεσπάσαντο πρὸς ἀλλήλας φιλοτιμούμεναι· καὶ γὰρ ἄρτι μὲν ἡ ἑτέρα ἐπεκράτει καὶ παρὰ μικρὸν ὅλον εἶχέ με, ἄρτι δ’ ἄν αὖθις ὑπὸ τῆς ἑτέρας εἰχόμην. ἐβόων δὲ πρὸς ἀλλήλας ἑκατέρα, ἡ μὲν ὡς αὐτῆς ὄντα με κεκτῆσθαι βούλοιτο, ἡ δὲ ὡς μάτην τῶν ἀλλοτρίων ἀντιποιοῖτο. ἦν δὲ ἡ μὲν ἐργατικὴ καὶ ἀνδρικὴ καὶ αὐχμηρὰ τὴν κόμην, τὼ χεῖρε τύλων ἀνάπλεως, διεζωσμένη τὴν ἐσθῆτα τιτάνου καταγέμουσα, οἷος ἦν ὁ θεῖος ὁπότε ξέοι τοὺς λίθους· ἡ ἑτέρα δὲ μάλα εὐπρόσωπος καὶ τὸ σχῆμα εὐπρεπὴς καὶ κόσμιος τὴν ἀναβολήν. Τέλος δ’ οὖν ἐφιᾶσί μοι δικάζειν, ὁποτὲρᾳ βουλοίμην συνεῖναι αὐτῶν. προτέρα δὲ ἡ σκληρά ἐκείνη καὶ ἀνδρώδης ἔλεξεν·

Δύο γυναίκες, πιασμένες χέρι-χέρι, με τραβούσαν η καθεμία προς το μέρος της με μεγάλη δύναμη και πείσμα. Σχεδόν με έσκισαν στα δύο, μαλώνοντας ποια θα με κρατήσει. Μία στιγμή επικρατούσε η μια και με είχε σχεδόν όλο δικό της, και την άλλη στιγμή έπεφτα στα χέρια της άλλης. Φώναζαν η μία στην άλλη, η μεν λέγοντας ότι εγώ της ανήκω και θέλει να με κρατήσει, η δε ότι διεκδικεί μάταια αυτό που δεν της ανήκει. Η πρώτη γυναίκα ήταν εργατική, δυναμική και με μαλλιά ατημέλητα. Τα χέρια της ήταν γεμάτα κάλους και η φούστα της ήταν δεμένη με σκοινί, σαν αυτό που χρησιμοποιούσε ο θείος μου όταν λάξευε τις πέτρες. Η δεύτερη γυναίκα ήταν πανέμορφη, με ωραίο σώμα και κομψά ντυμένη. Τελικά, με άφησαν να αποφασίσω με ποια από τις δύο θα ήθελα να μείνω. Η πιο σκληρή και ανδροπρεπής από τις δύο μίλησε πρώτη και είπε:

Όλο το κείμενο του "περί ενυπνίου" υπάρχει εδώ: https://el.wikisource.org/wiki/%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%AF_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%B5%CE%BD%CF%85%CF%80%CE%BD%CE%AF%CE%BF%CF%85

[253] Κιλίκιον
[254] Το Αβαείο Mosbach (Kloster Mosbach) ήταν ένα μοναστήρι των Βενεδικτίνων, στην πόλη Mosbach στο Όντενβαλντ, στη Βάδη-Βυρτεμβέργη, στη Γερμανία. Ως μέρος του συστηματικού εκχριστιανισμού αυτού του τμήματος της Γερμανίας, ιδρύθηκαν μια σειρά από μοναστήρια, που κάλυπταν μεταξύ τους ολόκληρη την περιοχή του Odenwald: Amorbach, Lorsch και Fulda, που ιδρύθηκαν όλα τον 8ο αιώνα, και του Mosbach, το νοτιότερο και λιγότερο τεκμηριωμένο. Αναφέρεται για πρώτη φορά σε μια αναφορά στα αρχεία του Αβαείου Reichenau το 825.
[255] Σύμφωνα με τον μύθο η θεά Δήμητρα όταν έφθασε στην Ελευσίνα, έπειτα από πολυήμερη αναζήτηση της κόρης της Περσεφόνης, κάθισε να ξεκουραστεί δίπλα σε ένα πηγάδι, το λεγόμενο Καλλίχορον φρέαρ. Όπως αναφέρει ο περιηγητής Παυσανίας, εκεί τελούνταν από τις γυναίκες της Ελευσίνας, χοροί, που αποτελούσαν μέρος των ιεροτελεστιών προς τιμήν της θεάς.
[256] Mulinheim
[257] Η Ατάργατις (ή Αταργάτις) ή Αταραθέχ ήταν η κύρια θεά της βόρειας Συρίας στην κλασική αρχαιότητα. Ο Κτησίας χρησιμοποίησε επίσης το όνομα Δερκετώ και οι Ρωμαίοι την ονόμασαν Ντέα Σύρια ή με μια λέξη Ντεασούρα Κατά κύριο λόγο ήταν θεά της γονιμότητας. Το κύριο ιερό της ήταν στην Ιεράπολη, στη σύγχρονη Μανμπίτζ, βορειοανατολικά του Χαλεπίου της Συρίας. Σύμφωνα με μια συριακή πηγή του τρίτου αιώνα: «Στη Συρία και στην Έδεσσα, οι άντρες ευνουχίζονταν προς τιμήν της Ταράθα. Αλλά όταν ο Βασιλιάς Άμπγκαρ έγινε πιστός, διέταξε ότι όποιος ευνουχιζόταν, θα έπρεπε να κόψει και ένα χέρι. Και από εκείνη την ημέρα μέχρι σήμερα κανείς δεν το έχει ξανακάνει πια». Walter Bauer· Robert A. Kraft (1996). Orthodoxy and heresy in earliest Christianity. Sigler Press. σελ. 5. ISBN 978-0-9623642-7-3.
[258] H Rolla του Musset (1833), είναι μια ποιητική επανερμηνεία του μύθου του Δον Ζουάν. Ένας χρεοκοπημένος νεαρός αποφασίζει να αυτοκτονήσει, αλλά πριν το κάνει επισκέπτεται μια νεαρή πόρνη με την οποία αναλογίζεται τη χαμένη ζωή του. Καθώς πεθαίνει στην αγκαλιά της βιώνει για πρώτη φορά την αγάπη. https://fr.wikisource.org/wiki/Po%C3%A9sies_nouvelles_(1836-1852)/Rolla
[259] Πρόκειται για το βιβλίο του άγγλου συγγραφέα Thomas Carlyle με τίτλο Sartor Resartus. Εκεί ο Καρλάιλ περιγράφει την πορεία ενός Γερμανού καθηγητή προς την αναγνώριση της αληθινής του κλίσης και την συμφιλίωσή του με το ανθρώπινο και το θείο. Ο Καρλάιλ στα 36 του χρόνια, αντλώντας από τη δική του μακρόχρονη πορεία αμφισβήτησης, με την τετράγωνη μαθηματική λογική του, το βιτριολικό του χιούμορ, τον αυτοσαρκαστικό μισανθρωπισμό του, τον αξιοσημείωτο σεβασμό και την αγάπη του για τα ζώα και τη Φύση γενικά, δημιούργησε το πρώτο του βιβλίο στο οποίο περιέχονται όλες οι κοινωνικοπολιτικές και φιλοσοφικές απόψεις και ανησυχίες του. Η Τζωρτζ Έλιοτ έγραφε το 1855: "Όλα τα ανώτερα και δραστήρια πνεύματα αυτής της γενιάς διαμορφώθηκαν μέσα από τα γραπτά του Καρλάιλ. Το μέγεθος της επιρροής του φαίνεται ξεκάθαρα από το γεγονός ότι διαφωνούν περισσότερο με τις απόψεις του εκείνοι που η ανάγνωση του άφησε εποχή στην ιστορία του μυαλού τους" (Από την εισαγωγή της έκδοσης) https://en.wikipedia.org/wiki/Sartor_Resartus
[260] Φυσικά ανεφέρεται σε αυτό που σήμερα (2024) ονομάζουμε Α΄ Αθηναϊκή Σχολή εννοώντας το σύνολο των ποιητών της χρονικής περιόδου 1830-1880 που έδρασαν στην ΑθήναΤο κύριο χαρακτηριστικό της Α΄ Αθηναϊκής Σχολής είναι ο ρομαντισμός. Ενδιαφέρουσα η κριτική στάση του Ροΐδη απέναντί της, καίτοι η Νέα Αθηναϊκή Σχολή, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, εμφανίστηκε στη νεοελληνική λογοτεχνία μετά το 1880, με προεξάρχουσα μορφή τον Κωστή Παλαμά και ο Ροΐδης γράφει την Πάπισσα το 1866, δεκατρία ολόκληρα χρόνια πριν.
[261] O Ἄγ. Μαρτίνος καὶ ἡ Ἁγία Λιουτβίργη
[262] Η χρήση έξυπνων αλλά αβάσιμων συλλογισμών, ειδικά σε σχέση με ηθικά ζητήματα. Σοφιστεία. Φυσικά τη γνώριζαν και οι Ανατολίτες, εδώ σκωπτικά.
[263] Ξενοδόχος
[264] Πόσο επίκαιρο σχόλιο υπέρ της ισότητας των δύο φύλων, ήδη από το 1864!!!
[265] Αδύνατο να μεταφερθεί στα νέα ελληνικά το πανέξυπνο λογοπαίγνιο: η λέξη χάρων είναι προσωνυμία αρπακτικών ζώων και κυρίως του λιονταριού, που οφείλεται στην σπινθηροβόλα, απαστράπτουσα άγρια λάμψη τών ματιών του ζώου. Ωστόσο Χάρων είναι και ο πορθμέας της Στυγός, ο Χάρος, από τα λαμπερά και άγρια μάτια του
[266] Πανέξυπνο φαλλικό αστείο, για το οποίο ο Ροΐδης κατηγορήθηκε ιδιαίτερα από τον συντηρητικό τύπο της εποχής του.. Πέραν των υπονοουμένων περί …σιδηροκατασκευής, δείτε πως το καλάμι δεν είναι και τόσο σεμνό, αφού το σήκωμα του φορέματος «μέχρι μέσης κνήμης» κάθε άλλο σεμνό είναι. Η προσθήκη των «πλατιών ποδιών» κάνει το αστείο προσιτό ακόμα και σε όσες αναγνώστριες δεν μπορούσαν να κατανοήσουν τα προηγούμενα.
[267] Εὐριπίδ. Ὀρέστης. στίχ. 26.
[268] Πρόκειται για παράφραση αποσπάσματος που προέρχεται από την αρχή της τραγωδίας, όπου η Ηλέκτρα μιλά για την οικογένειά της και τα τραγικά γεγονότα που την έχουν σημαδέψει.

Μενέλεώς τε Κρήσσης μητρὸς Ἀερόπης ἄπο.

Την Αερόπη, Κρητικιά, είχε ο Μενέλαος μάνα

γαμεῖ δ᾽ ὃ μὲν δὴ τὴν θεοῖς στυγουμένην

και πήρε αυτός γυναίκα του τη θεομισημένη

Μενέλαος Ἑλένην, ὃ δὲ Κλυταιμήστρας λέχος

Ελένη, ο Μενέλαος. Την Κλυταιμνήστρα πήρε

ἐπίσημον εἰς Ἕλληνας Ἀγαμέμνων ἄναξ:

ο Αγαμέμνων βασιλιάς, γνωστή μες την Ελλάδα.

ᾧ παρθένοι μὲν τρεῖς ἔφυμεν ἐκ μιᾶς,

Από αυτούς φυτρώσαμε εμείς οι τρείς παρθένες

Χρυσόθεμις Ἰφιγένειά τ᾽ Ἠλέκτρα τ᾽ ἐγώ,

Χρυσόθεμη, Ιφιγένεια κι εγώ 'μαι η Ηλέκτρα

ἄρσην δ᾽ Ὀρέστης, μητρὸς ἀνοσιωτάτης,

κι Ορέστης το αρσενικό, μ' από κακούργα μάνα,

ἣ πόσιν ἀπείρῳ περιβαλοῦσ᾽ ὑφάσματι

που τύλιξε τον άντρα της μέσα σ' ένα σεντόνι

ἔκτεινεν: ὧν δ᾽ ἕκατι, παρθένῳ λέγειν

και σκότωσε: μα επειδή, τέτοια να λέει παρθένα

οὐ καλόν: ἐῶ τοῦτ᾽ ἀσαφὲς ἐν κοινῷ σκοπεῖν.

καλό δεν είναι, αφήνω τα, κι ας τα σκεφτεί ο καθένας.

[269] (ΟΜΗΡΟΥ ΙΛΙΑΔΑ, Ραψωδια Η, στ. 219 κ.εξ.):

Αἴας δ᾽ ἐγγύθεν ἦλθε φέρων σάκος ἠΰτε πύργον

Κι ήρθε κοντά ο Αίαντας με ασπίδα, ίδιον πύργο,

χάλκεον ἑπταβόειον, ὅ οἱ Τυχίος κάμε τεύχων

χάλκινη με εφτά πετσιά που του 'φτιαξε ο Τυχίος

σκυτοτόμων ὄχ᾽ ἄριστος Ὕλῃ ἔνι οἰκία ναίων,

ο πιο καλός στα δέρματα, που έμενε στην Ύλη

ὅς οἱ ἐποίησεν σάκος αἰόλον ἑπταβόειον

ασπίδα ευκολοφόρετη, έφτιαξε μ’ εφτά στρώσεις

ταύρων ζατρεφέων, ἐπὶ δ᾽ ὄγδοον ἤλασε χαλκόν.

από καλόθρευτα ταυριά, κι η ογδόη χαλκωματένια

τὸ πρόσθε στέρνοιο φέρων Τελαμώνιος Αἴας

Αυτή στο στέρνο φέροντας ο Τελαμώνιος Αίας

στῆ ῥα μάλ᾽ Ἕκτορος ἐγγύς, ἀπειλήσας δὲ προσηύδα·

στάθη κοντά στον Έκτορα, και του 'πε απειλώντας:

[270] Η Δάφνη είναι μια δευτερεύουσα θεότητα της ελληνικής μυθολογίας, μια ναϊάδα, από την ομάδα των νυμφών που σχετίζονται με βρύσες, πηγάδια, πηγές, ρυάκια και άλλες τοποθεσίες γλυκού νερού. Υπάρχουν πολλές εκδοχές του μύθου στον οποίο εμφανίζεται, αλλά η γενική αφήγηση, που βρίσκεται στην ελληνορωμαϊκή μυθολογία, είναι εξαιτίας μιας διαμάχης μεταξύ του Έρωτα και του Απόλλωνα, αυτή έγινε το απρόσιτο αντικείμενο του πόθου του Απόλλωνα, ο οποίος την κυνήγησε παρά τη θέλησή της. Λίγο πριν την φιλήσει, η Δάφνη επικαλέστηκε τον ποταμό θεό πατέρα της (τον Πηνειό), ο οποίος τη μεταμόρφωσε στο δέντρο δάφνη, αποφεύγοντας έτσι τον Απόλλωνα. Έκτοτε ο Απόλλων ανέπτυξε ιδιαίτερη ευλάβεια για τη δάφνη. Στους Πυθικούς Αγώνες, που γίνονταν κάθε τέσσερα χρόνια στους Δελφούς προς τιμή του Απόλλωνα, δινόταν ως έπαθλο ένα δάφνινο στεφάνι που μαζευόταν από την κοιλάδα των Τεμπών στη Θεσσαλία.
[271] Ο Sturm (περίπου 705 – 17 Δεκεμβρίου 779), που ονομάζεται επίσης Sturmius ή Sturmi, ήταν μαθητής του Βονιφάτιου και ιδρυτής και πρώτος ηγούμενος του μοναστηριού των Βενεδικτίνων και της μονής της Φούλντα το 742 ή 744. Η θητεία του ως ηγούμενος διήρκεσε από το 747 έως το 779.
[272] Ο Main είναι ο μεγαλύτερος παραπόταμος του Ρήνου. Ονομάζεται ως ο Λευκός Μέιν στα βουνά Φίχτελ της βορειοανατολικής Βαυαρίας και ρέει δυτικά μέσω της κεντρικής Γερμανίας για 525 χιλιόμετρα για να συναντήσει τον Ρήνοκάτω από το Rüsselsheim, Έσση. Οι πόλεις Μάιντς και Βισμπάντεν βρίσκονται κοντά στη συμβολή.
[273] Το αβαείο Mosbach (Kloster Mosbach) είναι ακόμα και σήμερα ένα μοναστήρι των Βενεδικτίνων στην πόλη Mosbach στο Όντενβαλντ στη Βάδη-Βυρτεμβέργη, Γερμανία .
[274] Στην ινδική κοινωνία των καστών, οι Βραχμάνοι θεωρούνταν η ανώτερη κάστα, ιερείς και πνευματικοί ηγέτες, ενώ οι παρίες (ή Ντάλιτ) βρίσκονταν στην κατώτερη βαθμίδα, θεωρούμενοι "ακάθαρτοι" και άξιοι περιφρόνησης.
[275] Τὸ στερέωμα ἐνομίζετο τότε κρυστάλλινον.
[276] Η Αδελαΐδα Ριστόρι (29 Ιανουαρίου 1822 – 9 Οκτωβρίου 1906) ήταν μια διακεκριμένη Ιταλίδα τραγωδός, η οποία συχνά αναφέρεται ως Μαρκησία . Το 1855 πραγματοποίησε την πρώτη της επαγγελματική επίσκεψη στο Παρίσι, το οποίο κατέκτησε με τον πρωταγωνιστικό ρόλο της Μύρρας του Αλφιέρι Η εμφάνισή της προκάλεσε μεγάλο διχασμό απέναντι στην αντίπαλό Ραχήλ . Το Παρίσι χωρίστηκε σε δύο στρατόπεδα και οι θαυμαστές τους μάλωναν στις διάφορες γκαλερί για τα προτερήματα των αγαπημένων τους
[277] Ο κόμης Vittorio Alfieri (1749 -1803) ήταν Ιταλός δραματουργός και ποιητής, που θεωρείται ο «ιδρυτής της ιταλικής τραγωδίας». Έγραψε δεκαεννέα τραγωδίες, σονέτα, σάτιρες και μια αξιοσημείωτη αυτοβιογραφία.
[278] Η ζωή μας έχει χαρακτηρισθή ως «κοιλάδα κλαυθμώνος», γιατί είναι γεμάτη από θλίψη, πόνο, αρρώστιες, θανάτους, συκοφαντίες, δυσκολίες κλπ. Η έκφραση αναφέρεται στον Ψαλμό 83.7 «εἰς τὴν κοιλάδα τοῦ κλαυθμῶνος, εἰς τὸν τόπον, ὃν ἔθετο· καὶ γὰρ εὐλογίας δώσει ὁ νομοθετῶν»
[279] Ο Ζακ Μπενίν Μποσσυέ (γαλλικά: Jacques-Bénigne Bossuet, παλαιότερη ελληνική ονομασία Βοσσουέτος, 27 Σεπτεμβρίου 1627 – 12 Απριλίου 1704) ήταν Γάλλος ιερωμένος, θεολόγος και ιεροκήρυκας, θεωρούμενος ένας από τους σπουδαιότερους ρήτορες όλων των εποχών
[280] Ο Jean-Baptiste Henri-Dominique Lacordaire, (12 Μαΐου 1802 – 21 Νοεμβρίου 1861), ήταν Γάλλος εκκλησιαστικός, ιεροκήρυκας, δημοσιογράφος, θεολόγος και πολιτικός ακτιβιστής. Επανίδρυσε το Δομινικανό Τάγμα στη μεταεπαναστατική Γαλλία. Ο Lacordaire φημιζόταν ότι ήταν ο μεγαλύτερος ρήτορας του άμβωνα του δέκατου ένατου αιώνα.
[281] Ο Λεύκιος Καικίλιος Φιρμιανός Λακτάντιος (Lucius Cæcilius Firmianus Lactantius, 250 - 325) ήταν συγγραφέας της πρωτοχριστιανικής περιόδου, ο οποίος έγινε σύμβουλος του πρώτου χριστιανού Ρωμαίου αυτοκράτορα, Κωνσταντίνου Α', καθοδηγώντας τη θρησκευτική του πολιτική, ενώ ήταν και δάσκαλος του γιου του Κωνσταντίνου, Κρίσπου. Λόγω της ρητορικής του δεινότητας ονομάστηκε από τους μεταγενέστερους ανθρωπιστές λογίους «Χριστιανός Κικέρων».
[282] Αφροδίσια νοσήματα
[283] Σύμφωνα με τον θρύλο του 19ου αιώνα, οι δρόμοι της Αλήθειας και του Ψέματος κάποτε διασταυρώθηκαν. Το Ψέμα καλημέρισε την Αλήθεια: «Ωραία μέρα σήμερα». Η Αλήθεια για να βεβαιωθεί κοίταξε γύρω της, καθώς και τον ουρανό, και, όντως, η μέρα ήταν ωραία. Περπάτησαν για λίγο μέχρι έφτασαν σε ένα μεγάλο πηγάδι γεμάτο νερό. Το Ψέμα βούτηξε το χέρι του στο νερό της και της είπε: «Ωραίο και ζεστό το νερό. Θες να κολυμπήσουμε μαζί;». Και πάλι, όμως, η Αλήθεια ήταν καχύποπτη. Δοκίμασε με το χέρι της το νερό και πράγματι ήταν ζεστό. Μπήκαν και οι δυο στο νερό και κολυμπούσαν για πολλή ώρα, όταν το Ψέμα, βγήκε από το πηγάδι, φόρεσε τα ρούχα της Αλήθειας και εξαφανίστηκε. Η Αλήθεια, θυμωμένη, βγήκε από το πηγάδι και, γυμνή, έτρεχε, ψάχνοντας για το Ψέμα, ώστε να πάρει πίσω τα ρούχα της. Ο κόσμος που την είδε γυμνή, γύριζε το βλέμμα του αλλού -είτε από ντροπή είτε από θυμό. Η Αλήθεια ντροπιασμένη μπήκε ξανά στο πηγάδι και έμεινε εκεί για πάντα. Από τότε, το Ψέμα γυρίζει ανενόχλητο, φορώντας τα ρούχα της Αλήθειας, ικανοποιώντας τις επιθυμίες των ανθρώπων που δεν θέλουν να δουν κατάματα, τη γυμνή αλήθεια...
[284] Τὸν Σαικσπῆρον
[285] Πιθανότατα από τον Ρωμαίο και Ιουλιέτα, Πράξη 2, στιχ. 87 κ.ε.

What's Montague? it is nor hand, nor foot,

Μοντέγης, άρα, τι θα πει; πόδι, χέρι δεν είναι

Nor arm, nor face, nor any other part

βραχίονας ή πρόσωπο, ή κάποιο άλλο κομμάτι

Belonging to a man. O, be some other name!

που ανήκουνε σε άνθρωπο. Ω τ’ όνομα ν’ αλλάξεις!

What's in a name? that which we call a rose

Και τι σημαίνει τ’ όνομα; Αυτό που λέμε ρόδο.

By any other name would smell as sweet;

ίδια γλυκά μοσχοβολά, όπως και να το πούμε.

So Romeo would, were he not Romeo call'd,

Έτσι και ο Ρωμαίος μου, Ρωμαίο αν δεν τον 'λέγαν,

Retain that dear perfection which he owes

τη χάρη δεν θα έχανε που ‘χει από φυσικού του

[286] Δάντου Κόλασις, ᾆσμα Ε΄
[287] Το απόσπασμα από την Κόλαση του Δάντη αναφέρεται στην ιστορία του Πάολο και της Φραντσέσκας, των δύο μοιχών εραστών που συνάντησε ο Ποιητής όταν μπήκε στην Κόλαση, στον «κύκλο της Λαγνείας». Εδώ οι κολασμένοι βασανίζονται συνεχώς από μια αδιάκοπη καταιγίδα, που τους ταρακουνάει βίαια και δεν τους αφήνει ποτέ να ξεκουραστούν. Όπως στη ζωή οι λάγνοι αφήνονται να παρασυρθούν από τον άνεμο των παθών τους, τώρα στο θάνατο και στην αιωνιότητα βιώνουν την ανησυχία της καταιγίδας. Ο Δάντης βλέπει δύο που τραβούν την προσοχή του: είναι η Φραντσέσκα ντα Ρίμινι και ο Πάολο Μαλατέστα. Η Φραντσέσκα διηγείται στον Δάντη την ιστορία της και εξηγεί τον λόγο που βρίσκεται εκεί. Η ενοχή της αφορά μια απαγορευμένη και παθιασμένη αγάπη. Ο Πάολο και η Φραντσέσκα ήταν κουνιάδοι και εραστές. Τους ανακάλυψαν σε μια στιγμή πάθους, και σκοτώθηκαν και οι δύο από τον σύζυγο της Φραντσέσκα, τον αδερφό του Πάολο. Ωστόσο, παρ’ όλα αυτά, οι δυο τους εξακολουθούν να αγαπούν και να επιθυμούν ο ένας τον άλλον, και το πάθος τους ήταν ασταμάτητο. Όταν ο Δάντης τη ρωτά πώς ξεκίνησε η ιστορία τους, η Φραντσέσκα λέει ότι, μέσα στους τοίχους του κομψού παλατιού στα τέλη του δέκατου τρίτου αιώνα στην Ιταλία όπου ζούσε, με τον σύζυγό της να λείπει μακριά για δουλειές, οι δύο νέοι διάβασαν φωναχτά μαζί ένα μυθιστόρημα που αφηγούνταν τις περιπέτειες του Λάνσελοτ, του ιππότη του βασιλιά Αρθούρου. Οι δυο τους διάβασαν για το πάθος του Λάσνσελοτ προς την Γκουίνιβερ, μια επίσης παράνομη αγάπη, καθώς η Γκουίνιβερ ήταν η νύφη του βασιλιά Αρθούρου. Η συνάντηση μεταξύ των δύο εραστών διευκολύνθηκε από έναν μεσάζοντα, τον Galehault (Γκαλιότο). Ακριβώς όπως ο Λάσνσελοτ και η Γκουίνιβερ, ο Πάολο και η Φρανσέσκα συνειδητοποίησαν ότι έλκονταν ο ένας για τον άλλον. Ο Πάολο τη φίλησε και οι δυο τους παραδόθηκαν στο πάθος.

Quando leggemmo il disiato riso

Και όπως εδιαβάζαμε για τη χαρά του πόθου

esser basciato da cotanto amante,

να σε φιλάει δυνατά παρόμοιος εραστής,

questi, che mai da me non fia diviso,

όπως εκείνος, που ποτέ δεν θα την παρατούσε,

la bocca mi basciò tutto tremante.

φιλάει το στόμα μου αυτός με τρέμουλο μεγάλο.

Galeotto fu il libro e chi lo scrisse.

Βιβλίο και ο που το ‘γραψε γενήκανε Γκαλιότο

Quel giorno più non vi leggemmo avante.

Κι έτσι δεν εδιαβάσαμε τη μέρα εκείνη άλλο.

[288] Η βασίλισσα Μαργκό ήταν η Μαργκερίτα ντε Βαλουά, σύζυγος του βασιλιά της Γαλλίας. Είχε αρκετούς εραστές σε όλη της τη ζωή. Ένας από τους πιο διάσημους εραστές της ήταν ο Joseph Boniface de La Môle, ένας Γάλλος ευγενής. Η σχέση τους ήταν ιδιαίτερα αμφιλεγόμενη, ειδικά δεδομένου του γάμου της Μαργκό με τον Ερρίκο Δ' της Γαλλίας. Η σχέση της με τον La Môle απεικονίζεται στο μυθιστόρημα του Αλεξάνδρου Δουμά, "La Reine Margot", το οποίο μυθιστορηματοποιεί ιστορικά γεγονότα γύρω από τους Γαλλικούς θρησκευτικούς πολέμους. Στο μυθιστόρημα, η σχέση της Margot με τον La Môle παίζει σημαντικό ρόλο στην πλοκή της ιστορίας. Η υπόθεση έχει γυριστεί και σε ομώνυμη κινηματογραφική ταινία το 1994. Το βιβλίο σε μορφή txt εδώ: https://www.gutenberg.org/cache/epub/13856/pg13856-images.html
[289] Δίδετε μέθην τοῖς ἐν λύπαις καὶ οἶνον πίνειν τοῖς ἐν ὀδύναις
[290] Ἁγνός, Agnus castus.
[291] Στην πιο κοινή εκδοχή, τα μήλα φυλάσσονταν από τις Εσπερίδες, νύμφες που ζούσαν σε έναν κήπο στα δυτικά άκρα του κόσμου. Ο αριθμός τους ποικίλει ανάλογα με την πηγή, αλλά συνήθως αναφέρονται τρεις ή τέσσερις. Εκτός από τις Εσπερίδες, ο κήπος φυλάσσονταν και από τον Λάδωνα, ένα τεράστιο δράκο με εκατό κεφάλια. Ο Λάδωνας τυλιγόταν γύρω από ένα δέντρο λεμονιάς, στο οποίο φύτρωναν τα χρυσά μήλα.
[292] 9. Ψαλμὸς ΜΑ΄, ἐδ. 2.
[293] Ἱερεμίου Κεφ. Θ΄, ἐδ. 18.
[294] Ψαλμὸς ΟΘ΄, ἐδ. 6.
[295] Ἠσαΐου Κεφ. ΚΘ΄, ἐδ. 8.
[296] Ἆσμα ἀσμ. Κεφ. Ἅ΄, ἐδ. 5.
[297] Ο Ugo Foscolo, γνωστός στην Ελλάδα ως Ούγος Φώσκολος, (1778 - 1827) ήταν Ελληνοϊταλός ποιητής. Γεννήθηκε στη Ζάκυνθο και ήταν γιος του γιατρού Αντρέα Φόσκολο, Ενετού γεννημένου στην Κέρκυρα, και της Ελληνίδας Διαμαντίνας Σπαθή. Το 1794 εγκαταστάθηκε στη Βενετία, παρακολούθησε μαθήματα κλασσικής παιδείας και γνώρισε την κόμισσα Ιζαμπέλα Αλμπρίτζι-Θεοτόκη. Η Κόμισσα επιμελήθηκε της εκπαίδευσης του Φόσκολο σε όλους τους τομείς, του ερωτικού συμπεριλαμβανομένου, παρά το ότι το 1795 είχε τα διπλάσια χρόνια του. Έπεσε όμως στη δυσμένεια των γαλλικών για να καταλήξει στην Αγγλία το 1816. Οι Άγγλοι φιλελεύθεροι του επιφύλαξαν θερμή υποδοχή, σύντομα όμως αποξενώθηκε λόγω του δύσκολου χαρακτήρα του και της άσωτης ζωής του. Εξοικονομούσε τα προς το ζην παραδίδοντας μαθήματα και γράφοντας σε περιοδικά και πέρασε τα τελευταία του χρόνια μέσα στη φτώχεια. Πέθανε το 1827. Αριστούργημά του θεωρείται το ποίημά του Dei sepolcri (Οι τάφοι)με αφορμή ένα διάταγμα του Ναπολέοντα περί δημοκρατικής ομοιομορφίας των τάφων, ο Φόσκολο ανατρέχει στους μεγάλους νεκρούς της Ελλάδος, της Ιταλίας και της Φλωρεντίας ειδικότερα. Μια πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη για την ερωτική του επιστολογραφία από την Μαρία Σγουρίδου, βρίσκεται εδώ: https://www.researchgate.net/profile/Maria-Sgouridou/publication/305547592_Apo_ten_Epistolographia_tou_Ugo_Foscolo/links/58a6418aaca27206d9a79cdd/Apo-ten-Epistolographia-tou-Ugo-Foscolo.pdf
[298] Η Αμαντίν-Ωρόρ-Λουσίλ Ντυπέν (γαλλ. Amandine-Aurore-Lucile Dupin), αργότερα Βαρώνη Ντυντεβάν (Dudevant) ήταν Γαλλίδα μυθιστοριογράφος με αριστοκρατική καταγωγή, που έγραφε με το συγγραφικό ψευδώνυμο George Sand. Το αντρικό αυτό ψευδώνυμο μεταφέρθηκε στα Ελληνικά σαν «Γεωργία Σάνδη», το σωστότερο όμως θα ήταν «Γεώργιος Σάνδης». Χαρακτηριστικό της Σάνδη ήταν ότι κυκλοφορούσε, από ένα σημείο της ζωής της και μετά, με αντρικά ρούχα. Έγραψε κάποια πετυχημένα, στην εποχή τους αυτοβιογραφικά, μυθιστορήματα όπως τα "La Mare du Diable" (1846), "François le Champi" (1847–1848), "La Petite Fadette" (1849), και "Les Beaux Messieurs Bois-Dore". Δεν ήταν μεγάλη συγγραφέας υπήρξε όμως ισχυρή προσωπικότητα και κεντρική μορφή της καλλιτεχνικής ζωής του Παρισιού στα μέσα του 19ου αιώνα. Έμεινε στην ιστορία περισσότερο για τις σχέσεις της με διάφορες διασημότητες της εποχής όπως ο Αλφρέντ ντε Μυσέ, ο Φραντς Λιστ και κυρίως ο Σοπέν (με τον οποίο είχε μια θυελλώδη σχέση και τον οποίο παράτησε λίγο πριν εκείνος πεθάνει από φυματίωση). Ορισμένα αποφθεύγματα που της αποδίδονται και τα οποία σίγουρα κοσμούσαν την επιστολογραφία των ερωτευμένων της εποχής είναι και τα ακόλουθα:
  • Η αληθινή ομορφιά των ματιών βρίσκεται στο βλέμμα.
  • Υπάρχει μια μόνο ευτυχία σ’ αυτήν τη ζωή: να αγαπάς και ν’ αγαπιέσαι.
  • Ο θαυμασμός και η οικειότητα είναι δυο ξένοι.
  • Όποιος έχει καλή καρδιά δεν είναι ποτέ βλάκας.
  • Παράδεισος είναι η ένωση δυο ψυχών στο φιλί της αγάπης.
[299] Η Σουμανίτις γυναίκα, ή και Σουναμίτις γυναίκα είναι ένας χαρακτήρας από την Εβραϊκή Βίβλο και που αναφέρεται στα θαύματα του προφήτη Ελισσαίου στο Β΄ Βασιλέων της Εβραϊκής Βίβλου, το οποίον είναι το Δ΄ Βασιλειών της Αγίας Γραφής. Σύμφωνα με το Δ΄ Βασιλέων 4:8 μια πλούσια γυναίκα που ζούσε στο Σουνάμ φιλοξενούσε τον Ελισσαίο κάθε φορά που αυτός ερχόταν στην πόλη της. Ο προφήτης της ζήτησε τι θα μπορούσε να κάνει για να της ανταποδώσει την καλοσύνη της, και αφού εκείνη απάντησε τίποτα, ρώτησε τον υπηρέτη του και εκείνος του είπε ότι ήταν άτεκνη. Τότε ο Ελισσαίος προφήτευσε ότι θα αποκτήσει γιο, κάτι που όντως έγινε τον επόμενο χρόνο. Το κείμενο με μετάφραση εδώ: http://www.imgap.gr/file1/AG-Pateres/AG%20KeimenoMetafrasi/PD/12.%20VasilionD.htm
[300] Τοὺς πλανήτας δηλ.
[301] Το Λορέτο είναι μια μικρή πόλη της περιφέρειας Μάρκε, στην Ιταλία. Είναι πολύ γνωστό στους Ρωμαιοκαθολικούς παγκοσμίως ως ο τόπος της Βασιλικής της Αγίας Οικίας, δημοφιλούς προσκυνήματος που συνδέεται με θρύλο σχετικώς με το σπίτι της Παναγίας στη Ναζαρέτ, στο οποίο η Παναγία γεννήθηκε, μεγάλωσε και έζησε ως έγγαμη. Οι κάτοικοι του Λορέτο αποκαλούνται Λορετάνι ή Λαουρετάνι, με τη δεύτερη λέξη να υποδεικνύει την ετυμολογία του Λορέτο, από τη λατινική λέξη laurus = δάφνη ή από μία μεσαιωνική ιδιοκτήτρια των γύρω δασωμένων λόφων, που ονομαζόταν Laureta.
[302] Ο Widukind, επίσης γνωστός ως Wittekind and Wittikund, ήταν ηγέτης των Σαξόνων και ο κύριος αντίπαλος του Φράγκου βασιλιά Καρλομάγνου κατά τη διάρκεια των Σαξονικών Πολέμων από το 777 έως το 785. Ο Καρλομάγνος τελικά επικράτησε, οργάνωσε τη Σαξονία ως Φραγκική επαρχία, σφαγίασε χιλιάδες Σάξονες ευγενείς και διέταξαν μετατροπές των ειδωλολατρών Σάξωνων στον Χριστιανισμό. Σε μεταγενέστερους χρόνους, ο Widukind έγινε σύμβολο της ανεξαρτησίας των Σαξόνων και μια θρυλική φιγούρα, ενώ τιμάται ως άγιος στην Καθολική Εκκλησία.
[303] Ο Παναγιώτης Σούτσος (Κωνσταντινούπολη 1806-Αθήνα 1868) ήταν φαναριώτης ρομαντικός πεζογράφος και ποιητής της Α’ Αθηναϊκής Σχολής. Το εκτενές ποίημά του Ο Οδοιπόρος (1831) είναι το πρώτο ποιητικό έργο του αθηναϊκού ρομαντισμού και το μυθιστόρημά του Ο Λέανδρος (1834) είναι το πρώτο νεοελληνικό μυθιστόρημα. Ως προς το περιεχόμενο ο Οδοιπόρος εμμένει σε θέματα έξαρσης των ηθικών αξιών, όπως είναι ο πατριωτισμός. Μπορεί μεν το θέμα της ερωτικής εγκατάλειψης να είναι ο πυρήνας του έργου, αλλά η εγκατάλειψη αυτή έχει γίνει χάριν της μεγαλύτερης αγάπης για την πατρίδα.

«Ο έρως της πατρίδος μου μετέβαλε τα πάντα

Κ΄ επέφερε στον βίον μου οδυνηρά συμβάντα».

Το κάλεσμα της πατρίδας, ανώτερο χρέος από την ερωτική σχέση, ευθύνεται για την αυτοκτονία του ήρωα και το θάνατο της «ερωμένης του». Ο θάνατος ή μάλλον η θανατολαγνεία και ο βαμπιρισμός, η ανωνυμία του ήρωα ως το τέλος, η μορφή του αντάρτη καλόγερου και η αυτοκτονία είναι τα βυρωνικά πρότυπα που διατηρούνται σε όλη την έκταση του έργου, κατάλληλα ενδεδυμένα όμως με τη χριστιανική πίστη. Αυτό που σκώπτει εδώ ο Ροΐδης είναι στίχοι όπως οι παρακάτω:

"Δέν εἶναι ἡ μορφή της;

δέν εἶναι οἱ γλαυκοί, ὡραίοι ὀφθαλμοί της

και το λευκόν της μέτωπον... καί το ἀνάστημά της...

Φεῦ! ἀπατῶμαι... ὄνειρον γλυκύτατον ἀπάτης"

Όλο το έργο εδώ: https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/0/5/e/metadata-iljgstrdc5utke5dse245nhb54_1296466842.tkl

[304] Η Μαρί Ταγκλιονί (Marie Taglioni, Comtesse de Voisins, 23 Απριλίου 1804 – 22 Απριλίου 1884) ήταν Σουηδέζα χορεύτρια του μπαλέτου και σημαντική μορφή του ευρωπαϊκού χορού. Μια από τις γνωστότερες μπαλαρίνες του ρομαντικού μπαλέτου και της ρομαντικής περιόδου, το οποίο καλλιέργησε αρχικά στο Her Majesty's Theatre στο Λονδίνο και στο Théâtre de l'Académie Royale de Musique στην Όπερα του Παρισιού. Θεωρείται (χωρίς όμως να έχει επιβεβαιωθεί) ως η πρώτη μπαλαρίνα που χόρεψε στις μύτες των ποδιών της.
[305] Καυστική αναφορά στον λόρδο Έλγιν
[306] Τα Παλίλια, ή Παλήλια, ή Παρίλια (Palilia, ή Parilia) ήταν αρχαία ποιμενική εορτή των Λατίνων και ειδικότερα των Ρωμαίων. Με την εορτή αυτή οι Λατίνοι ποιμένες τιμούσαν τη θεά Πάλη (Pales), την οποία θεωρούσαν προστάτιδα θεά τους. Τα Παλίλια εορτάζονταν στις 21 Απριλίου (κατά το σύγχρονο ημερολόγιο), όπου με κλάδους δάφνης ραντίζονταν τα εδάφη βοσκής με νερό και στη συνέχεια το βράδυ άναβαν φωτιές από άχυρα και πηδούσαν ο καθένας τρεις φορές. Επειδή πίστευαν πως ο Ρωμύλος ίδρυσε τέτοια ημέρα τη Ρώμη, η εορτή των Παλιλίων θεωρούνταν γενέθλια εορτή της Ρώμης. Η εορτή αυτή τηρούνταν μέχρι το 792 μ.Χ., όταν και καταργήθηκε από τη σύνοδο της Κωνσταντινούπολης, θεωρούμενη ως ειδωλολατρική.
[307] Ansegisus - σύμφωνα με τον άγνωστο βιογράφο του: «Άνθρωπος διακεκριμένος, ένδοξος και ήρεμος, επαρκώς διδασκόμενος σε κάθε γνώση, δηλαδή της θείας και ανθρώπινης φιλοσοφίας, γεννημένος από πατέρα με το όνομα Αναστάσιος και μητέρα με το όνομα Χιμιλράδα, διοικώντας με επιείκεια, ανέλαβε τη διακυβέρνηση αυτού του τόπου το σωτήριον έτος 823» Δες εδώ: https://la.m.wikisource.org/wiki/Vita_S._Ansegisi. Είναι απορίας άξιον που τον «ξετρύπωσε» ο Ροΐδης!
[308] Τόσο ο Όμηρος όσο και διάφοροι άλλοι αρχαίοι συγγραφείς αναφέρουν τον «κεστόν ιμάντα» που φορούσε η Κύπριδα Αφροδίτη, και ο οποίος προκάλεσε ποικίλες συζητήσεις στους σύγχρονους μελετητές ως προς το τι ακριβώς ήταν. Ο Όμηρος αναφέρει (Ἰλιάς, Ξ, 214 -215):

... Ἦ καί ἀπό στήθεσιν ἐλύσατο κεστόν ἰμάντα

ποικίλον, ἔνθα τέ οἱ θελκτήρια πάντα τέτυκτο...

... κι από τα στήθια έλυσε το κεντητό κορδόνι

το πλουμιστό, που μαγικά γεμάτο είχε φτιαγμένο...

Το διακοσμημένο αυτό κορδόνι η θεά του έρωτα είχε δανείσει στην Ήρα, για να σαγηνεύσει τον Δία.

[309] Baron Born
[310] Ἴδε Οἰκονόμου Ἐπίκρισιν κατὰ Βάμβα, σ. 146
[311] Ο Νεόφυτος Βάμβας (Χίος 1776 - Αθήνα, 9 Ιανουαρίου 1855) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες λόγιους και είναι ένας από τους λεγόμενους «Δασκάλους του Γένους», εκπρόσωπος του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Είχε την πεποίθηση ότι η Αγία Γραφή έπρεπε να μεταφραστεί στη καθομιλουμένη, για να γίνει κτήμα του λαού, τη μετέφρασε αλλά αυτό τον έφερε αντιμέτωπο με σφοδρές συγκρούσεις που τελικά δεν επέτρεψαν στην προσπάθειά του να εδραιωθεί. Ένας από τους επικριτές του ήταν ο Κωνσταντίνος Οικονόμος ο εξ Οικονόμων (1780-1857) λόγιος και εκπρόσωπος του Νεοελληνικού διαφωτισμού από την Τσαριτσάνη της Θεσσαλίας. Με την παιδαγωγική, συγγραφική δράση του, καθώς και με την ιδιότητά του ως ιεροκήρυκας σε σημαντικά κέντρα του Ελληνισμού (Θεσσαλονίκη, Σμύρνη, Κωνσταντινούπολη) και στο εξωτερικό (Αγ. Πετρούπολη, Βερολίνο, Βιέννη) όπου τιμήθηκε επανειλημμένα, συνέβαλε στη διαμόρφωση της νεοελληνικής ταυτότητας και την ενίσχυση του κύρους της ελληνικής γλώσσας και κλασσικής Παιδείας στο εξωτερικό. Στο έργο του "Επίκρισις κατά Νεοφύτου Βάμβα" (https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/8/f/4/metadata-385-0000000.tkl) αναλύει ένα προς ένα τα επιχειρήματα του καινοτόμου ιεράρχη, τα επικρίνει και βρίσκει ανακολουθίες σε σχέση με τη μετάφραση και την απόδοση των κειμένων. Ο Ροΐδης τον παραθέτει με σκωπτική διάθεση προκειμένου να σατιρίσει και πάλι την 1η ΑΘηναϊκή Σχολή, χωρίς ωστόσο να μπορεί να προσαφθεί ψόγος στον ίδιο, καθώς το κάνει με ιδιαίτερη διακριτικότητα. Το κείμενο στο οποίο αναφέρεται είναι το εξής:

Γενεσ. B. 2. «Καὶ συνετέλεσεν ὃ Θεὸς ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἕκτῃ τὰ ἔργα αὐτοῦ, ἃ ἐποίησε, καὶ κατέπαυσε τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων αὐτοῦ, ὧν ἐποίησε» κτλ. Τὸ ἑβραϊκὸν καὶ ἡ ἐξ αὐτοῦ χυδαιογραικισθεῖσα παχύστομος μετάφρασις ἔχουσι «Καὶ εἶχεν ἀποτελειωμένον ὁ Θεὸς εἰς τὴν ἡμέραν τὴν ἑβδόμην τὸ ἔργον τοῦ, τὸ ὁποῖον ἔκαμνε. Καὶ ἀνεπαύθη εἰς τὴν ἡμέραν τὴν ἑβδόμην ἀπὸ ὅλα τὰ ἔργα τοῦ, τὰ ὁποῖα ἔκαμνεν.» Ἀλλὰ κατὰ ταῦτα, 1) ἀναιρεῖται τὸ σάββατον, οὐδὲ σημαίνει πλόον ὅλον ἀκραιφνῆ καταύπαυσιν (διότι, ἂν κατ’αὐτὸ συνετέλεσεν ὁ Θεὸς τὰ ἔργα αὐτοῦ, ἐδαπάνησε λοιπὸν καὶ τοῦ σαββάτου μέρος εἰς τὴν συντέλεσιν τῶν ἔργων –καὶ ποίων ἔργων;) (α) 2) ἡ φράσις ἀποβαίνει φλύαρος καὶ βαττολογώδης. Καθότι δίς ἐς τὸ αὐτὸ ἐδάφιον ἐπαναλαμβάνονται ταὐτά. «συνετέλεσεν ὁ Θεὸς τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ –καὶ κατεύπαυσεν (ἢ ἀνεπαύθη) τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ»! Τὸ ἀντίστοιχόν του συνετέλεσεν ἑβραϊκὸν ῥῆμα σημαίνει καὶ τὸν ἀόριστον καὶ τὸν παρακείμενον καὶ τὸν ὑπερσυντέλικον (διότι ἡ ἑβραϊκὴ γλῶσσα ἔχει ἕνα μόνον παρωσημένον (β)) ὅθεν πολλοὶ τῶν νεωτέρων μεταφραστῶν ἐκφέρουσει τὸ ῥῆμα καθ’ὑπερσυντέλικον (compleverat, τοῦτ. Συνεπεπληρώκει) (γ). Πλὴν ἀλλὰ καὶ οὕτω μεταφράζοντες οὐδὲ ψιχίον, οὐδὲ τρίχα πιθανότητος κερδαίνουσι· διότι ὁ χρόνος ἁρμόζει καὶ εἰς τὴν ἕκτην ἐπίσης· οἷον, συνετετελέκει ἡ συντετέλεκε (τὸ ἔργον) τῇ ἥμερα τῇ ἕκτῃ, καὶ τῇ ἥμερα τῇ ὀγδόῃ κατέπαυσεν . Οὕτω καὶ ὃ Θεοδωρος ἑρμηνεύων τὸ χωρίν, «ἐπὶ μὲν τῆς ἕκτης (λέγει) συμπεπλήρωκε πάντα –ἐπαύσατο δὲ τῇ ἑβδόμῃ ἡμέρᾳ τοῦ ποιεῖν.

Και ολοκλήρωσε ο Θεός την έκτη ημέρα τα έργα του, που δημιούργησε, και αναπαύτηκε την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα του, που δημιούργησε. Το εβραϊκό κείμενο και η χυδαία μετάφρασή του στα ελληνικά έχουν ως εξής: "Και είχε ολοκληρώσει ο Θεός την έβδομη ημέρα το έργο του, που έκανε. Και αναπαύτηκε την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα του, που έκανε". Ωστόσο, με βάση αυτή την ερμηνεία: 1) Ακυρώνεται η έννοια του Σαββάτου, και δεν σημαίνει πλέον πλήρη ανάπαυση (διότι, αν ο Θεός ολοκλήρωσε τα έργα του την έκτη ημέρα, τότε χρησιμοποίησε και μέρος του Σαββάτου για την ολοκλήρωσή τους - και ποια έργα; (α)). 2) Η φράση γίνεται φλύαρη και επαναλαμβανόμενη. Διότι στο ίδιο εδάφιο επαναλαμβάνονται τα ίδια: "Ολοκλήρωσε ο Θεός την έβδομη ημέρα - και αναπαύτηκε (ή σταμάτησε) την έβδομη ημέρα!". Το αντίστοιχο εβραϊκό ρήμα σημαίνει και τον αόριστο και τον παρακείμενο και τον υπερσυντέλικο (διότι η εβραϊκή γλώσσα έχει μόνο έναν παρελθόντα χρόνο) (β). Γι' αυτό πολλοί σύγχρονοι μεταφραστές αποδίδουν το ρήμα στον υπερσυντέλικο (compleverat, δηλαδή είχε ολοκληρώσει). (γ) Παρ' όλα αυτά, ακόμα και με αυτήν την ερμηνεία, δεν κερδίζουν ούτε ψίχα ούτε τρίχα πιθανότητας. Διότι ο χρόνος ταιριάζει και για την έκτη ημέρα, όπως: Ολοκλήρωσε (το έργο) την έκτη ημέρα, και την όγδοη ημέρα αναπαύτηκε. Αυτήν την ερμηνεία δίνει και ο Θεόδωρος, λέγοντας: "Την έκτη ημέρα (λέει) ολοκλήρωσε τα πάντα - και αναπαύτηκε την έβδομη ημέρα από το να εργάζεται."

[312] Το χωρίο βρίσκεται στη σελ. 910 (604 του pdf) των Απάντων του Βασιλείου στην ακόλουθη διεύθυνση. (https://play.google.com/books/reader?id=1cU_AAAAYAAJ&pg=GBS.PA918&hl=el ) και περιέχει τα εξής:

Σάββατον δὲ οὐκ ἐν ἔργῳ, ἀλλ' ἐν πράξεως ἀργίᾳ νοεῖται. Σαββατίζειν γὰρ βούλεται τὴν παρθένον, οὐκ ἐν τῷ ἐνεργεῖν τὴν παρθενίαν φυλάττουσαν, ἀλλ' ἐν τῷ ἀκίνητον πρὸς ἐνέργειαν μεῖναι τὴν ἀφθορίαν τηροῦσαν. Οἷον άγαλμα, φησὶ, Θεοῦ ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος ἡ παρθένος ἐπὶ γῆς ἐπλάσθη. Μυστικῶς αὕτη σαββατι ζέτω, μὴ χεῖρα, μὴ πόδα, μὴ ὀφθαλμὸν, μήτ ' ἄλλο τι τῶν μελῶν, ἀλλὰ μηδὲ νοῦν φθοροποιὸν τοῦ φυσικοῦ κάλλους κινοῦσα · ἀλλ᾿ α ἑστηκέτω ὡς ἀγαθὸν γλύμμα Θεοῦ ἀκίνητον πρὸς πᾶσαν φαντασίαν τε καὶ ἐπαφὴν, δι᾿ ὅλου ἐπὶ τῆς πέτρας ἑστῶσα · μή τις δι' ὀφθαλμῶν ἢ δι᾽ ἀκοῆς, ἢ δι᾽ ἄλλης τινὸς μιᾶς αἰσθήσεως λαθραίως παρεκρυεὶς, ἢ παρακινήσῃ τοὺς κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἐν ψυχῇ χαρακτήρας, ἢ καὶ συγχέας τοὺς ἀρχετύπους ἰδίους που κακῶς ἐγχαράξῃ· καὶ τὸ μὲν τῆς ψυχῆς κάλλος οὕτω λυμήνηται, τὸ δὲ σῶμα ὑλικὸν ὑπάρχον φθοραίοις τισὶν ἐπαφαῖς κηλίδων καὶ μώμων ἁπανταχοῦ ἀναπλήσῃ. Ἑστηκέτω οὖν πάγιον, φημί, τὸ τοῦ Κυρίου άγαλμα, σαββατίζον δι ' ὅλου, ἵνα μήτε ἀφ ' ἑαυτοῦ κινούμενον παρακινήσῃ που ἢ ἐν τῇ κινήσει τισὶ προσαραττόμενον παραθραύσῃ τινὰς τῶν φυσικῶν χαρακτήρων, μήτε παρὰ τῆς ἔξωθεν χειρὸς σαλευόμενον ἀποσυληθῇ τὸ τῆς φύσεως κάλλος.

Το Σάββατο δεν νοείται ως εργασία, αλλά ως ακινησία πράξεων. Η παρθένος πρέπει να "σαββατίζει", όχι με το να εργάζεται και να φυλάει την παρθενία της, αλλά με το να μένει ακίνητη προς κάθε ενέργεια, διατηρώντας την αφθορία της. Η παρθένος, λένε, πλάστηκε σαν άγαλμα Θεού από ψυχή και σώμα, στη γη. Ας σαββατίζει μυστικά, μη κουνώντας χέρι, πόδι, μάτι ή άλλο μέλος, αλλά ούτε και νου που φθείρει το φυσικό κάλλος. Ας στέκεται ακίνητη σαν καλό γλυπτό του Θεού, ακίνητη προς κάθε φαντασία και επαφή, στερεωμένη πάνω στην πέτρα. Ας μην αφήσει κανείς, κρυφά κρυφοκοιτάζοντας με τα μάτια ή ακούγοντας με τα αυτιά ή με άλλη αίσθηση, να παρασύρει ή να κουνήσει τους χαρακτήρες που είναι χαραγμένοι στην ψυχή "κατ' εικόνα Θεού", ή να μπερδέψει και να χαράξει με τρόπο ξένο τους δικούς της αρχέτυπους χαρακτήρες. Έτσι θα βλάψει το κάλλος της ψυχής, και το υλικό σώμα, όντας φθαρτό, θα το γεμίσει παντού με κηλίδες και μώμους από φθοροποιές επαφές. Ας στέκεται λοιπόν ακλόνητο, λέω, το άγαλμα του Κυρίου, σαββατίζοντας ολόκληρο, για να μην κινήσει τίποτα από μόνο του και με την κίνηση να προσαρτηθεί σε κάτι και να θρυμματίσει κάποιους από τους φυσικούς χαρακτήρες, ή να αφαιρεθεί το κάλλος της φύσης από το κούνημα ενός εξωτερικού χεριού

[313] Ο Άλβιος Τίβουλλος (Albius Tibullus, 55 π.Χ. – 19 π.Χ.) ήταν Λατίνος ποιητής. Ήταν πολύ αγαπητός στο κοινό της εποχής του για ειδυλλιακή απλότητα, την χάρη και την εκφραστικότητά του. Ο Τίβουλλος έγραψε ερωτική ποίηση. Στο πρώτο και σημαντικότερο βιβλίο των ποιημάτων του απευθύνεται σε κάποιαν Delia (Δηλία), με οποία είχε συνάψει ερωτικές σχέσεις εκμεταλλευόμενος την απουσία του συζύγου ή εραστή της σε εκστρατεία και ποτίζοντάς τον κατά την επιστροφή του με «άκρατον οίνον». Όλα αυτά μέχρι που κάποιος νέος εραστής άρχισε να εφαρμόζει το ίδιο τέχνασμα στον ποιητή.
[314] Corvus, ἐξ οὐ τὸ Corvinus, σημαίνει λατινιστὶ κόραξ
[315] Η φράση θα μπορούσε να συμπληρωθεί «…να αποπαρθενώσουν». Δεν υπάρχει αυτούσια στο κείμενο, αλλά εξυπονοείται και οπωσδήποτε οι αναγνώστες του 1860 δεν θα μπορούσαν να βρουν την πραγματεία εύκολα, κάτι που εμένα μου πήρε μόνο μισή ώρα. Ωστόσο ο Ροΐδης τα παραλέει λίγο, διότι ο καημένος επίσκοπος Αγκύρας Βασίλειος, (γιατρός το επάγγελμα), κάθε άλλο παρά πονηρούς σκοπούς έχει και σίγουρα δεν γράφτηκε «πάνω στο στήθος κάποιας όμορφης παρθένου». Αντίθετα, προσπαθεί να είναι όσο πιο «επιστημονικός» γίνεται, με αποτέλεσμα να σκανδαλίζει, όσους θέλουν να σκανδαλισθούν, του Ροΐδη, των αναγνωστών του και υμών μη εξαιρουμένων. Το κείμενο πάνω στο οποίο έπεσε ο δυστυχής Κορβίνος πρέπει να είναι το ακόλουθο (https://play.google.com/books/reader?id=1cU_AAAAYAAJ&pg=GBS.PA918&hl=el)

Εἰ γὰρ θήλειαι θηλείαις ἐπὶ τῆς αὐτῆς κοίτης ἐνδιαθέτως περιπλεκόμεναι, ζεούσης αὐτῶν ἔνδοθεν τῆς ἀκμῆς, πολλάκις ἐκ τῆς πρὸς ἄλληλα τῶν σωμάτων ἁφῆς, πρὸς ἃ ἐπλάσθησαν ἔχειν σώματα σχέσιν, τὴν μνήμην διερεθίζονται (ἱκανὸς γάρ ἐστιν ὁ νομοθετῶν ἐν τοῖς μέλεσιν ἡμῶν τὴν ἁμαρτίαν, μέσος τῶν σαρκῶν λαθραίως χωρήσας ἐκ τῆς φιλικῆς πρὸς ἄλληλα τῶν θηλέων καὶ φιλόφρονος ήδονῆς, ὑποκλέψαι μὲν τὴν φιλόφρονα, τὴν δὲ τῶν σαρκῶν ἄῤῥενα πανούργως ἐνσπεῖραι) ·. πόσῳ πλέον δεῖ τὰ ἄῤῥενα σώματα, κἂν εὐνούχων ᾖ, τὴν παρθένον φυλάττεσθαι ; Κἂν εὐνοῦχος γὰρ ᾖ, ἀλλ᾽ ἀνήρ ἐστι τὴν φύσιν.

Εάν ακόμη κι όταν βρίσκονται στο ίδιο κρεβάτι γυναίκες με γυναίκες αγκαλιασμένες, με το πάθος τους να φλέγεται εσωτερικά, συχνά από το άγγιγμα η μια της άλλης, διεγείρουν τη μνήμη του σκοπού για την οποία πλάστηκαν τα σώματα (εξ άλλου αυτός που φωλιάζει μέσα στα μέλη μας την αμαρτία (ΣτΜ:ο διάβολος), μπορεί, εισχωρώντας κρυφά ανάμεσα στις σάρκες να μετατρέψει την τρυφερή ηδονή των γυναικών από φιλική της μιας προς την άλλη, και να σπείρει δόλια την αρσενική των σαρκών)· πόσο περισσότερο πρέπει μια παρθένος να φυλάγεται από τα αρσενικά σώματα, ακόμα και αν είναι ευνούχων; Διότι ακόμα και αν είναι ευνούχος, παραμένει εκ φύσεως άνδρας.

Ὡς γὰρ ὁ βοῦς ὁ κερατιστὴς ἀποτμηθεὶς τὰ κέρατα, οὐχὶ τῇ ἀφαιρέσει τῶν κεράτων ἵππος ἐγένετο, ἀλλ' ἔτι βοῦς ἐστι κἂν μὴ ἔχῃ τὰ κέρατα · οὕτω καὶ ὁ ' ἄρσην ἀποκοψάμενος πάντα τὰ μόρια, οὐ τῇ ἀφαιρέσει τούτων γυνὴ ἐγένετο οὗτος · ἀλλ᾿ ἔτι ἄρσην ἐστὶ τὴν φύσιν, κἂν μὴ ἔχῃ τὰ μόρια. Καὶ ὡς ὁ κερατιστὴς ἀποκεκομμένος τὰ κέρατα, κερατιστὴς ὅμως ἐστὶ τὸν θυμόν ( παρεκκλίνων γοῦν τὸν αὐχένα, καὶ τὴν κεφαλὴν πρὸς τὴν ὁρμὴν σχηματίζων, τὴν ἀπειλὴν ἀσμένως ἐνδείκνυται · ἀλλὰ καὶ ἔπληξε πολλάκις ἐπελθὼν τῷ μέρει τῆς κεφαλῆς, καθ᾿ ὃ τῷ κέρατι ὥπλιστο, πληροφορῶν τὸν θυμὸν τῇ φαντασίᾳ τῆς ἐνεργείας · οὕτω γὰρ διατίθεται ὑπὸ τῆς ὁρμῆς συναρπαζόμενος, οὐχ ὡς πλήσσων ἁπλῶς, ὅ ἀλλὰ καὶ ὡς τὸ πρὶν τῷ κέρατι διαιρῶν ) · οὕτω καὶ ὁ ἄρσην ἀποκεκομμένος τὰ μόρια, ἄρσην ὅμως ἐστὶ τῇ ἐπιθυμίᾳ τοῦ πάθους. Διὸ καὶ αὐτὸς κατὰ τὸ ὅμοιον σχηματισάμενος πρὸς τὴν πρᾶξιν, ἔρωτος πνέει καὶ ἐκτόπου μανίας. 643 Ἀλλὰ καὶ ὁρμῶν πρὸς τὴν συμπλοκὴν, κἂν μὴ φθείρῃ τῷ μέρει ἐκείνῳ ἐνοχλῶν τῇ θηλείᾳ, ὅμως αὐτὸς μὲν ὡς φθείρας, τὴν ἐπιθυμίαν οὕτως ὑπὸ τῆς φαντασίας διάκειται. Τὸν δὲ πρὸς τὴν ἁμαρτίαν πικρότερον ἐρεθίζων, φθείρει μὲν ὅλον τὸν νοῦν, καὶ τὸ σῶμα δὲ πρὸς τὴν τῆς φθορᾶς πρᾶξιν οἰστρεῖ.

Όπως ο ταύρος που του έκοψαν τα κέρατα, δεν έγινε άλογο με την αφαίρεση των κεράτων, αλλά παραμένει ταύρος ακόμα και αν δεν έχει τα κέρατα έτσι και ο άνδρας που κόβει όλα τα μόριά του, δεν έγινε γυναίκα με την αφαίρεση τους · αλλά παραμένει άνδρας από τη φύση, ακόμα και αν δεν έχει τα μόρια. Και όπως ο ταύρος με τα κομμένα κέρατα, εξακολουθεί να έχει επιθυμία ταύρου (στρέφοντας έστω τον λαιμό του, και κατεβάζοντας το κεφάλι ορμητικά, δεν δείχνει μόνο με χαρά την απειλή· αλλά πολλές φορές και χτυπάει με το μέρος του κεφαλιού, το οποίο ήταν οπλισμένο με το κέρατο, ικανοποιώντας την επιθυμία με την φαντασία της ενέργειας · Τόσο τον έχει συναρπάσει η ορμή, και δεν χτυπά απλά, αλλά μιμείται σαν να σχίζει με το κέρατο όπως πριν) · έτσι και ο άνδρας με κομμένα τα μόρια, εξακολουθεί να είναι άντρας στην επιθυμία του πάθους. Γι' αυτό και αυτός, μιμούμενος με τον ίδιο τρόπο την πράξη, αποπνέει έρωτα και παράλογη μανία. Αλλά και ορμώντας προς το σμίξιμο, ακόμα και αν δεν φθείρει το θηλυκό ενοχλώντας το με εκείνο το μέρος, όμως ο ίδιος συμπεριφέρεται σαν να το φθείρει, καθώς έτσι επιτάσσει η επιθυμία της φαντασίας. Ερεθίζοντας δε πιο έντονα προς την αμαρτία, φθείρει ολόκληρο το νου, και παράλληλα και το σώμα ωθείται προς την πράξη της φθοράς.

Διὸ εἴπερ σκοπός ἐστι τῇ παρθένω ἄφθορον ἑαυτῆς τὴν ἔνδον παρθενίαν φυλάξαι, ἀκριβούτω καὶ τὰς πρὸς τούτους ἀεὶ ὁμιλίας. Εἰ γὰρ καὶ τὴν τοῦ Σιρὰχ παραίνεσιν συμβαλλομένην εἰς τὸ ἄχραντον τῆς παρθένου δεχόμεθα · Ὡς εὐνοῦχος, φησί, περιλαμβάνων παρθένον, καὶ στενάζων · πάντως δὲ ὅτι οὐ δύναται ο βούλεται πρᾶξαι. Καὶ, Επιθυμία εὐνούχου ἀποπαρθενῶσαι νεάνιδα. Εἰ καὶ μητέρα γὰρ, φησὶν, διὰ τὸ ἄγονον οὐ ποιεῖ, ἀλλ' ἀποπαρθενεῦσαι αὐτὴν θέλει. Οὐ τοίνυν ἐπὶ σωφροσύνη ἐπαινεῖσθαι προσήκει τοὺς ἀποκοπτομένους τὰ μόρια. Οὐδὲ γὰρ τοὺς ἵππους ὡς μὴ κερατίζοντας ἐπαινοῦμεν, ἀλλὰ τούτους μὲν εἰ μὴ λακτίζουσιν ἐπαινέσομεν · » τοὺς δὲ βοῦς, εἰ μὴ κερατίζουσι, τῆς ἡμερότητος κατὰ λόγον ἀποδεξόμεθα. Οὐ γὰρ ἐν ᾧ μὴ δύναταί τις, ἀλλ' ἐν ᾧ δυνάμενος οὐκ εἰς ἀδικίαν κέχρηται τῇ δυνάμει, θαυμάζεται. Εἰ δὲ οἴονταί τι τὴν ἀποκοπὴν τῶν μορίων εἰς τὴν τῆς ψυχῆς ἀναμαρτησίαν συμβάλλεσθαι, ἐκκομάτωσαν καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς, πολλὰ παρὰ λόγον ἐμβλέποντας · ἀκρωτηριασάτωσαν δὲ τὰς χεῖρας ὁμοῦ καὶ τοὺς πόδας · ἐπιβυσάτωσαν δὲ καὶ τὴν ἀκοὴν, ἵνα μηδὲν τούτων ὄργανον γένηται ἁμαρτίας. Ἢ τοῦτο μὲν ἄλογον ἅμα καὶ μανιῶδες, ὅλα τὰ μέλη πανταχόθεν περικόψαντας, τὸ δὴ λεγόμενον, κορμοῦ δίκην τὸ λοιπὸν σῶμα ἀχρεῖον ἁπλῶς ἀποῤῥῖψαι μετὰ τοῦ αἰτίου, ὅμως ταῖς προλαβούσαις διὰ τῶν μελῶν φαντασίαις τὴν διάνοιαν ἁμαρτάνειν · “ ἐάσαντας δὲ, ὡς ἐπλάσθη, κατὰ τὸν ἀνωτέρω λόγον, σώφρονι λογισμῷ ἡνιοχεῖν πάντα τὰ μέλη, οὐκ ἀνάγκης, ἀλλὰ προαιρέσεως ἡμετέρας τὸ κατόρθωμα τὸ καλὸν ποιουμένους.

Επειδή λοιπόν σκοπός της παρθένου είναι να φυλάξει άφθαρτη την εσωτερική της παρθενία, ας προσέχει και τις συναναστροφές με αυτούς πάντα. Εάν δεχόμαστε και την νουθεσία του Σειράχ που συμβάλλει στην άψογη παρθενία: «Σαν ευνούχος», λέει, «που αγκαλιάζει παρθένο, και στενάζει· έστω και αν και δεν μπορεί, επιθυμεί ωστόσο να κάνει αυτό που θέλει». Και επίσης, «Επιθυμία του ευνούχου είναι να αποπαρθενώσει μια κοπέλλα. Αν και μητέρα», λέει, "λόγω της στειρότητας δεν μπορεί να την καταστήσει, ωστόσο θέλει να την αποπαρθενώσει. Δεν αρμόζει λοιπόν να επαινούνται για σωφροσύνη αυτοί που κόβουν τα μόριά τους. Ούτε επαινούμε τα άλογα που δεν χτυπούν με τα κέρατα, αλλά θα επαινέσουμε αυτά που δεν κλωτσούν» καθώς και, όπως είναι λογικό, θα δεχθούμε των βοδιών την ημερότητα όταν δεν χτυπούν με τα κέρατα. Γιατί δεν θαυμάζεται κάποιος γι’ αυτό που δεν μπορεί, αλλά για αυτό που, ενώ έχει τη δυνατότητα, δεν χρησιμοποιεί την δύναμή του για αδικία. Εάν νομίζουν ότι η κοπή των μορίων συμβάλλει στην αναμαρτησία της ψυχής, ας τυφλώσουν και τα μάτια, αφού βλέπουν πολλά παράλογα · ας ακρωτηριάσουν επίσης τα χέρια και τα πόδια · ας κλείσουν και τα αυτιά, ώστε κανένα από αυτά τα όργανα να μην γίνει όργανο αμαρτίας. Ή μήπως αυτό είναι παράλογο και μανιώδες, να κόψουν όλα τα μέλη παντού, να πετάξουν απλά σαν άχρηστο σώμα το υπόλοιπο σαν κορμό μαζί με την αιτία, και όμως να αφήνουν την διάνοια να αμαρτάνει με τις φαντασιώσεις που προηγήθηκαν μέσω των μελών; Ας αφήσουμε λοιπόν, όπως πλάστηκαν, σύμφωνα με τα προαναφερθέντα, τα μέλη όλα και να ηνιοχούνται από σώφρονα λογισμό, όχι από ανάγκη, αλλά από δική μας προαίρεση, κάνοντας το καλό έργο.

[316] Στο σημείο αυτό πρέπει να αποκαταστήσουμε την αδικία του Ροΐδη προς τον Μ. Βασίλειο, η οποία πιθανότατα ήταν αυτή που οδήγησε και στον αφορισμό της "Πάπισσας". Το 1857 στο Παρίσι εκδόθηκαν τα Ἁπαντα του Μ. Βασιλείου, (https://play.google.com/books/reader?id=1cU_AAAAYAAJ&pg=GBS.PA918&hl=el) στα οποία, εκτός από τις επιστολές του βρισκόταν και μια πραγματεία "Περί παρθενίας" και στα οποία ήταν εύκολο να έχει πρόσβαση. Αν και ο εκδότης των Απάντων επεσήμαινε ρητά πως ούτε το ύφος ούτε το ήθος της πραγματείας ταιριάζει με τον Μ. Βασίλειο, η σημείωση ήταν στα Λατινικά και στο μέσον του βιβλίου, οπότε θεωρώ πολύ εύκολο να την παράβλεψε ο Ροΐδης, αν και πάντα υπάρχει το ενδεχόμενο να το έκανε εσκεμμένα. Συγκεκριμένα η σημείωση-εισαγωγή αναφέρει:

Hoc opus commendat antiquitas. Scriptum est enim quarto sæculo, eidemque nuncupatur Letoio Melitinensi, ad quem et Gregorii Nysseni exstat Epistola Canonica. Huc accedit auctoris dignitas, quem episcopum fuisse declarat hæc salutandi Letoii ratio, ἐπισκόπων ὁμόψυχε Λητόϊε, unanimis mihi inter episcopos Letoi. Sed tamen S. Basilio hæc elucubratio attribui non potest ; idque Tillemontius non ut probabilem conjecturam, sed ut rem necessariis exploratam rationibus defendit.

Non solum enim huic scriptori summa est cum Basilio stili dissimilitudo, sed etiam multa pertra ctat incaute, quæ cum virgineum pudorem imaginibus non decoris iniquinare possint, nec semetipsum Basilius, nec lectores in ejusmodi periculum conjecisset. Providit ipse scriptor se in offensio nem pluribus venturum, ac reprehensioni occurrit hoc rationis momento, quod virgo, si modo non sit impubis, nihil eorum, quæ ad masculi naturam pertinent, ignoret.

Sed petita ex stilo argumenta multis tanti esse non videntur, ut præjudicatas opiniones deponant. Hic autem manifesta est temporum repugnantia, quod nullum prorsus litigandi locum relinquit. Nam Letoius Melitinensis episcopus, cui nuncupatus est liber de vera Virginitate, pluribus post Basilii mortem annis ad hanc dignitatem pervenit.

Sensit Dupinus hujus argumenti pondus, nec tamen cessit; sed aut Letoium nondum fuisse episcopum, cum hæc ei nuncupata elucubratio, aut pro Letoio legendum esse Otreium existimat.

Nihil moror Suidam, qui librum de Virginitate scriptum a Basilio commemorat. Longe major Gregorii Nazianzeni auctoritas, cujus testimonio Combefisius et Dupinus nituntur. Sed cum Gregorius scripta Basilii laudat, quibus virginitatem vere colere docebat, Regulas indicat, quæ nihil prorsus habent, quod non ad optimam excolendæ virginitatis rationem pertineat. Atque etiamsi constaret Basilium singulari opera de Virginitate scripsisse ; verum illud opus desiderandum esset, minime vero illud, quod in manibus habemus, affingi ei in tam manifesta stili dissimilitudine et temporum discrepantia deberet.

Αυτό το έργο θεωρείται όντως αρχαίο. Διότι γράφηκε τον τέταρτο αιώνα, και τιτλοφορείται «Προς τον Λητόιο τον Μελιτηνό», προς τον οποίον υπάρχει και Κανονική Επιστολή του Γρηγορίου Νύσσης. Εδώ υπεισέρχεται η αξιοπιστία του συγγραφέα, ο οποίος δηλώνει ότι ήταν επίσκοπος καθώς χαιρετά τον Λητόιο ως «ἐπίσκοπων ὁμόψυχε Λητόϊε», δηλαδή κάτι σαν «συνάδελφέ μου επίσκοπε Λητόιε». Αλλά και πάλι αυτή η επιστολή δεν μπορεί να αποδοθεί στον Άγιο Βασίλειο· και ο Τιλλεμόντιος το αντιμετωπίζει ως πιθανή εικασία, και ως αμφίβλολο γεγονός για διάφορες εύλογες αιτίες.

Διότι αυτός ο συγγραφέας όχι μόνο έχει μεγάλη ανομοιότητα με το ύφος του Βασιλείου, αλλά προσπερνά και πολλά πράγματα απρόσεκτα, τα οποία, μπορούν να μολύνουν τη σεμνότητα μιας παρθένας με εικόνες που δεν είναι όμορφες. Ούτε ο ίδιος ο (Μ.) Βασίλειος ούτε οι αναγνώστες (της επιστολής) θα διακινδύνευαν κάτι τέτοιο. Ο ίδιος ο συγγραφέας προέβλεψε ότι θα πρόσβαλε πολλούς, και σημειώνει (απολογητικά), ότι μια παρθένα, αν και είναι ανύπαντρη, δεν αγνοεί τίποτα από αυτά που σχετίζονται με τη φύση του αρσενικού.

Αλλά τα επιχειρήματα που στηρίζονται στο ύφος δεν φαίνεται να τα λαμβάνουν πολλοί υπόψη ώστε να απαρνηθούν τις προκαταλήψεις τους. Εδώ, όμως, υπάρχει έκδηλη και μια χρονική ασυνέπεια, που δεν αφήνει κανένα απολύτως περιθώριο αμφισβήτησης. Διότι ο Λετόιος, επίσκοπος Μελίτης, στον οποίο απευθύνεται η πραγματεία για την αληθινή παρθενία, ανέλαβε αυτή τη θέση αρκετά χρόνια μετά το θάνατο του (Μ.) Βασιλείου.

Ο Dupinus κατανόησε τη βαρύτητα αυτού του επιχειρήματος, ωστόσο δεν υποχώρησε. Θεωρεί πως είτε ο Λετόιος δεν ήταν ακόμη επίσκοπος, όταν τον αποκαλούσαν με αυτόν τον τίτλο, είτε νομίζει ότι αντί του Λετόιου έπρεπε να διαβαστεί Οτρέας

Δεν λαμβάνω υπόψη τον Σούιδα (ΣτΜ: Το λεξικό της Σούδας), ο οποίος αναφέρει ένα βιβλίο για την Παρθενία που έγραψε ο Βασίλειος. Η αξιοπιστία του Γρηγορίου Ναζιανζηνού είναι πολύ μεγαλύτερη, στη μαρτυρία του οποίου βασίζονται ο Κομπεφήσιος και ο Ντυπίνος. Αλλά όταν ο Γρηγόριος επαινεί τα γραπτά του Βασιλείου, στα οποία δίδαξε να αγαπάμε πραγματικά την παρθενία, επισημαίνει ιδιαίτερα τους Κανόνες, οι οποίοι δεν περιέχουν τίποτε απολύτως μεμπτό σχετικά με τον ιδανικό τρόπο καλλιέργειας της παρθενίας. Ακόμη κι αν ήταν βέβαιο ότι ο Βασίλειος είχε γράψει ένα μοναδικό έργο για την Παρθενία, είναι αλήθεια ότι αυτό το έργο θα ήταν ανεπαρκές, καθώς αυτό που έχουμε στα χέρια μας, δεν θα έπρεπε να του αποδοθεί με τίποτε, έχοντας μια τέτοια προφανή ανομοιότητα ύφους και χρονολογικών αντιφάσεων.

Αυτό το μπέρδεμα πρέπει να προήλθε από τη συνωνυμία τριών ανθρώπων που έζησαν την ίδια εποχή, στην ίδια περιοχή με το όνομα "Βασίλειος". Πρόκειται α) για τον Μέγα Βασίλειο, επίσκοπο Καισαρείας, β) τον Βασίλειο επίσκοπο Αγκύρας και γ) τον ιερέα Βασίλειο πάλι από την Άγκυρα. Και οι τρεις αντιτάχθηκαν στον Αρειανισμό, με αποτέλεσμα οι αντιγραφείς και οι συγγραφείς του Μεσαίωνα να έχουν κάνει πολλές παρανοήσεις και να αποδίδουν στον Μ. Βασίλειο έργα του επισκόπου Αγκύρας και στον ιερέα της Άγκυρας ημερομηνίες της ζωής του επισκόπου. Ώστε ξεκαθαρίζοντας έχουμε τα εξής:

Ο Μέγας Βασίλειος (330 - 379), ήταν Καππαδόκης, επίσκοπος της Καισάρειας στην Καππαδοκία της Μικράς Ασίας, και Εκκλησιαστικός Πατέρας με τεράστιο ανθρωπιστικό, κοινωνικό και συγγραφικό έργο. Υποστήριξε το Σύμβολο της Πίστεως και αντιτάχθηκε στις αιρέσεις των πρωτοχριστιανικών χρόνων, μεταξύ των οποίων και του Αρειανισμού. Είναι ένας από τους Τρεις Ιεράρχες, που θεωρούνται προστάτες της παιδείας, μαζί με τον Γρηγόριο τον Θεολόγο και τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο. Τιμάται ως Άγιος από τις Χριστιανικές Εκκλησίες και η μνήμη του γιορτάζεται την 1η Ιανουαρίου από την Ορθόδοξη Εκκλησία και στις 2 Ιανουαρίου από την Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία και την Αγγλικανική Εκκλησία.

Ο άλλος Βασίλειος ήταν Έλληνας θεολόγος και επίσκοπος της Άγκυρας (πέθανε περίπου το 364, στην Ιλλυρία) του οποίου η προσπάθεια να μεσολαβήσει στην αρειανή διαμάχη απορρίφθηκε από την αιρετική παράταξη και οδήγησε στην εξορία του. Ήταν γιατρός και διορίστηκε επίσκοπος το 336 από το κόμμα των Ημιαρειανών. Σε μια Συνοδική Επιστολή που εστάλη σε όλους τους επισκόπους όπου συνόψιζε τα συμπεράσματα μιας τοπικής συνόδου στην Άγκυρα (358), η σαφής διατύπωση από τον Βασίλειο της Ημι-Αριανής άποψης (ομοιοσιανή άποψη) τον καθιέρωσε ως πνευματικό ηγέτη αυτής της ομάδας. Παρά τις προσπάθειες του Βασιλείου Επισκόπου Αγκύρας και των συναδέλφων του, οι Αρειανοί κέρδισαν την υποστήριξη του αυτοκράτορα Κωνστάντιου Β' (κυβέρνησε 337–361) και απέρριψαν την άποψη του Βασιλείου σε δύο συνόδους που συγκλήθηκαν το 359. Το "κόμμα" του Βασιλείου αναγκάστηκε από τον Κωνστάντιο Β' τον Δεκέμβριο του 359 να υπογράψει την άποψη των Αρειανών, οι οποίοι, με επικεφαλής τον επίσκοπο Καισαρείας Ακάκιο, συνήλθαν σε σύνοδο στην Κωνσταντινούπολη το 360, καθαίρεσαν τον Βασίλειο και τον έδιωξαν στην Ιλλυρία. Πριν από το θάνατό του, ωστόσο, ο Βασίλειος ανακάλεσε την υπογραφή του στην αρειανή πίστη που του είχε αποσπάσει εκβιαστικά ο Αυτοκράτορας. Η ορθόδοξη πλευρά, εκπροσωπούμενη από τον Αθανάσιο της Αλεξάνδρειας και τον Ιλάριο του Πουατιέ, αναγνώρισε ότι η άποψη του Βασιλείου προσέγγιζε τη δική τους και προέτρεψε τους άλλους να αναζητήσουν συναίνεση μαζί του. Ανάμεσα στα άλλα γραπτά του Βασιλείου είναι και η συγκεκριμένη πραγματεία για την παρθενία, η οποία υποδηλώνει ότι αυτή η αρετή μπορεί να εξασφαλιστεί με βάση τη σωματική αρμονία που καλλιεργείται από μια ασκητική ζωή. Ωστόσο, ως γιατρός της εποχής, στην πραγματεία αυτή αναφέρει πολλές σκανδαλιστικές λεπτομέρειες, των οποίων -εκ των πραγμάτων- ο Μ. Βασίλειος δεν ήταν δυνατόν να έχει γνώση, μεταξύ άλλων και λόγω των οικογενειακών του καταβολών και ήθους. Μια σύγχρονη φιλολογική έρευνα του 2018, του Ολανδού θεολόγου Χαβιέ Μοράλες (Morales, X. (2018). Basil of Ancyra’s Treatise on Faith: Confirming the Authorship. Vigiliae Christianae, 72(1), 71–92. https://www.jstor.org/stable/26566952) εντοπίζει πλείστα όσα φιλολογικά χαρακτηριστικά που διαχωρίζουν το ύφος του Βασιλείου αυτού από εκείνο του μεγάλου Ιεράρχη. Η μνήμη του τιμάται σε μας, στις 2 Ιανουαρίου.

Τέλος, ο τρίτος Βασίλειος της Άγκυρας, ήταν χριστιανός ιερέας στην Άγκυρα κατά τον 4ο αιώνα. Πολύ λίγες πληροφορίες σώζονται για τη ζωή του διατηρούνται στο έργο: «Η Ζωή και οι Πράξεις του Μάρτυρος Ιερέα Βασιλείου» Πολέμησε ενάντια στους ειδωλολάτρες και τους Αρειανούς. Όταν ο αυτοκράτορας Ιουλιανός ο Αποστάτης (361-363) έφτασε στην πόλη της Άγκυρας, ο Βασίλειος ομολόγησε την πίστη του στον Χριστό ενώπιόν του στη δίκη και καταδίκασε τον αυτοκράτορα για την αποστασία του. Ο Ιουλιανός διέταξε να κοπούν λωρίδες δέρματος από την πλάτη του ως τιμωρία για τα λεγόμενά του. Πέθανε μαρτυρικά στις 29 Ιουνίου 362. Η Ορθόδοξη αλλά και η Καθολική Εκκλησία τον θεωρούν άγιο και τιμούν την μνήμη του στις 22 Μαρτίου εκάστου έτους (μεταφέρθηκε απο τις 29 Ιουνίου στις 22 Μαρτίου λόγω της γιορτής των Αγίων Πέτρου και Παύλου).

[317] Δηλαδή εάν δεν έχεις να φας και να πιεις, δεν έχεις και διάθεση για έρωτες
[318] Βλ. υποσημείωση NOTEREF _Ref163465055 \h \* MERGEFORMAT 45 σελ. PAGEREF _Ref163465051 \h 19
[319] Οἱ ἱστορικοὶ ἀποκαλοῦσιν αὐτὸν ὅτε μὲν Louis le Pieux, ὅτε δὲ Louis le Debonnaire.
[320] Οἱ βασιλεῖς τῆς Σαρδηνίας ἐλάμβανον, ὡς γνωστόν, τὸν τίτλον βασιλέως τῆς Κύπρου καὶ τῶν Ἱεροσολύμων.
[321] Ο Albertus Magnus (περ. 1200 – 15 Νοεμβρίου 1280), επίσης γνωστός ως Άγιος Αλβέρτος ο Μέγας, Αλβέρτος της Σουηβίας ή Αλβέρτος της Κολωνίας, ήταν Γερμανός Δομινικανός μοναχός, φιλόσοφος, επιστήμονας και επίσκοπος, που θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους φιλοσόφους και στοχαστές του Μεσαίωνα. Μελετητές όπως ο James A. Weisheipl και ο Joachim R. Söder τον αναφέρουν ως τον μεγαλύτερο Γερμανό φιλόσοφο και θεολόγο του Μεσαίωνα. Η Καθολική Εκκλησία τον διακρίνει ως έναν από τους Δόκτωρες της Εκκλησίας .
[322] Το Πέπλο της Βερονίκης ή Sudarium, αποκαλούμενο συχνά Volto Santo, είναι ένα κειμήλιο, που σύμφωνα με τον θρύλο, αποτελεί την Αχειροποίητη αποτύπωση του Προσώπου του Ιησού. Η πιο πρόσφατη εκδοχή του θρύλου αναφέρει ότι η αγία Βερονίκη από τα Ιεροσόλυμα συνάντησε τον Ιησού κατά μήκος της Via Dolorosa, στην πορεία προς το Γολγοθά. Όταν τον πλησίασε να σκουπίσει τον ιδρώτα (λατινικά suda) από το Πρόσωπό του με το πέπλο της, αυτό αποτυπώθηκε πάνω στο ύφασμα. Το γεγονός αυτό μνημονεύεται στην 6η στάση της Ακολουθίας του Δρόμου του Σταυρού (Via Crucis) που τελείται στους καθολικούς ναούς κατά την διάρκεια της Τεσσαρακοστής.
[323] Ο Χαϊρεντίν πασάς (τουρκικά: Hayreddin Paşa, Παλαιόκηπος Λέσβου, 1478 - Κωνσταντινούπολη, 4 Ιουλίου 1546), γνωστότερος ως Μπαρμπαρόσα (ιταλικά: Barbarossa, "κοκκινογένης", τουρκ. Barbaros), ήταν αλβανικής και Ελληνικής καταγωγής αρχιναύαρχος του οθωμανικού στόλου, και κουρσάρος των ακτών της Μπαρμπαριάς (σημερινής Αλγερίας). Το κανονικό όνομά του στην τουρκική γλώσσα ήταν Χιζίρ Μπιν Γιακούπ από το Αραβικό Χιντρ ιμπν Γιακούμπ.
[324] Το Biberstein είναι δήμος στην περιφέρεια Aarau του καντόνιου Aargau στην Ελβετία.Bρίσκεται στη βόρεια όχθη του ποταμού Aar κοντά στο Aarau. Με βάση τα αρχαιολογικά στοιχεία, η περιοχή Biberstein κατοικείται τουλάχιστον από τον 6ο αιώνα. Το χωριό αναφέρεται για πρώτη φορά το 1280. Στη συνέχεια, το χωριό και το κάστρο αναφέρονται ως πόλη το 1315 ως κτήμα της οικογένειας των Αψβούργων-Λάουφενμπουργκ. Το 1335 το τάγμα των Ιπποτών Hospitaller στο Klingnau έγινε ιδιοκτήτης του Biberstein. Μέχρι το 1399 είχε ένα τείχος γύρω της. Το 1499, κατά τη διάρκεια του πολέμου της Σουηβίας, η πόλη πολιορκήθηκε από τη Βέρνη.
[325] Ηλίθιος, χαζός
[326] Την εποχή που γράφονταν η Πάπισσα η Κύπρος εξακολουθούσε να είναι μέρος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, οπότε αυτό που εννοεί εδώ ο Ροϊδης είναι πως ο Λουδοβίκος δεν άφησε καμιά κτήση ως κληρονομιά στην εκκλησία, αφού δεν του ανήκε.
[327] Η χαλκουργία γνώρισε πολύ μεγάλη ανάπτυξη στην αρχαία Κόρινθο και ο κορινθιακός διάπυρος χαλκός που δεν σκούριαζε χάρη στην ανάμιξή του με χρυσό, και τα χαλκουργήματα και τα όπλα – ιδιάιτερα το Κορινθιακό Κράνος – από αυτόν ήταν περιζήτητα.
[328] Ο Άγιος Γάλλος (Gall) γεννήθηκε λίγο μετά το 550 μ.Χ. στην Ιρλανδία, που ήταν τότε το τρίτο μεγάλο κέντρο του χριστιανικού κόσμου μετά τη Ρώμη και την Κωνσταντινούπολη. Με τον Αγ. Κουλουμβάνο πήγαν στην Ελβετία, όπου τους έδωσε αρχικά καταφύγιο ο ευσεβής ιερέας Βιλλεμάρος του Άρμπεν, κοντά στη λίμνη Κωνστάντια. Στη συνέχεια έφτιαξαν κελιά σ' έναν ερημότοπο, στην κοιλάδα του Στάιναχ, και εγκαταστάθηκαν εκεί. Τα ταπεινά κελάκια της κοιλάδας του Στάιναχ εξελίχθηκαν με τον καιρό στην ονομαστή μονή του Αγίου Γάλλου, που επιβίωσε ως τον 19ο αιώνα μ.Χ. και ανέδειξε μεγάλες προσωπικότητες των γραμμάτων και της ευσέβειας.
[329] Ο Λοθάριος της Γαλλίας (Γαλλική γλώσσα : Lothaire, 941 – 2 Μαρτίου 986) ήταν Βασιλιάς των Δυτικών Φράγκων από τη Δυναστεία των Καρολιδών (10 Σεπτεμβρίου 954 - 2 Μαρτίου 986). Ο Λοθάριος ήταν γιος του Λουδοβίκου Δ΄ της Γαλλίας και της Γκερμπέργκας της Σαξονίας.
[330] Πρόκειται για την πόλη Chur (Ιταλικά: Coira Γαλλικά: Coire [κουάρ]), πρωτεύουσα του ελβετικού καντονιού Grisons που βρίσκεται στην κοιλάδα του Ρήνου, όπου ο Ρήνος στρίβει προς τα βόρεια.Τα αρχαιολογικά δεδομένα, χρονολογούνται από τον πολιτισμό του Pfyn (3900-3500 π.Χ.), καθιστώντας την έναν από τους παλαιότερους οικισμούς στην Ελβετία. Λείψανα και αντικείμενα της Εποχής του Χαλκού και του Σιδήρου έχουν βρεθεί επίσης στον ανατολικό τομέα του κέντρου της σημερινής πόλης. Αυτά περιλαμβάνουν τους οικισμούς Urnfield και Laugen-Melaun της Εποχής του Χαλκού από το 1300 έως το 800 π.Χ. και οικισμούς της Εποχής του Σιδήρου από τον 5ο έως τον 3ο αιώνα π.Χ.
[331] Η Λουκέρνη (γερμανικά: Luzern, γαλλικά: Lucerne, ιταλικά: Lucerna) σήμερα είναι πόλη στην κεντρική Ελβετία με πληθυσμό 81.673 (2018). Αποτελεί σημαντικό τουριστικό προορισμό, αφ 'ενός λόγω της θέσης της στη λίμνη και κοντά στις Άλπεις και από την άλλη πλευρά, χάρη στα αξιοθέατα της, όπως η Γέφυρα Κάπελ, το Ελβετικό Μουσείο Μεταφορών και το περίφημο Καρναβάλι της Λουκέρνης. Προήλθε από ένα μικρό χωριό, που είχε ιδρυθεί αρχαιότερα στις ακτές της λίμνης, με την ίδρυση του μοναστηριού των Βενεδικτίνων του Αγίου Λεοδεγαρίου περίπου το 700. Το λατινικό όνομα "Luciaria" εμφανίζεται στα ιστορικά αρχεία περίπου το 840.
[332] Πρόκειται για τον Θαλή, ο οποίος σύμφωνα με την παράδοση παρατηρώντας τον ουρανό έπεσε μέσα σε ένα πηγάδι, με αποτέλεσμα μία υπηρέτρια να τον κοροϊδέψει, λέγοντας του πως μελετά τα ουράνια άλλα αγνοεί τα γήινα πράγματα.
[333] Το Αβάνς είναι κτισμένο σε λοφώδη περιοχή, νότια της λίμνης Μορά (Morat), που βλέπει στην κοιλάδα Μπρουά (Broye), περίπου 17 χμ. ΒΑ της πόλης Φριμπούρ (Fribourg). Οι ρίζες της πόλης πρέπει να αναζητηθούν στην εποχή των Κελτών. Μια φυλή παλαιών ‘Ελβετών’ (Helvetians) είχε κτίσει έναν οικισμό στους λόφους του Bois de Châtel, νότια του κατοπινού, μεγαλύτερου ρωμαϊκού.

Η δημιουργία του οχυρού οικισμού Aventicum από τους Ρωμαίους, ο οποίος έγινε η πρωτεύουσα της επαρχίας, έλαβε χώρα γύρω το 15-13 π.Χ. Το όνομα προέρχεται από τη θεά της άνοιξης Aventia των Ελβετών.

[334] Οι Αδελφές του Ελέους (αγγλικά Sisters of Mercy, πλήρης τίτλος Religious Order of the Sisters of Mercy, αρχικά RSM – Θρησκευτικό Τάγμα των Αδελφών του Ελέους), είναι καθολικό μοναστικό τάγμα γυναικών, με φιλανθρωπική δραστηριότητα. Ιδρύθηκε στο Δουβλίνο το 1831 από τη μοναχή Catherine McAuley και από τότε δραστηριοποιείται σε μία σειρά φιλανθρωπικών έργων σε όλο τον κόσμο.
[335] Η Βιβλική Εταιρεία ιδρύθηκε αρχικά στο Λονδίνο, και στα 1819 ξεκινώντας από την Κέρκυρα, και αργότερα στην Αθήνα, ήταν κάτω από τη διοίκηση και την υποστήριξη της Ευαγγελικής Κοινότητας (Διαμαρτυρόμενη).Την εποχή του Ροΐδη υπάρχουν μαρτυρίες για εκπαιδευτικούς οι οποίοι συνιστούσαν στους μαθητές να προμηθευτούν, για τις ανάγκες του μαθήματος των θρησκευτικών, την Αγία Γραφή, «όχι όμως από τη Βιβλική Εταιρεία»….Τη σύσταση της Ιωνικής Βιβλικής Εταιρίας επικύρωσε με επιστολή του ο Οικουμενικός Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε΄. Το 1859 η Εταιρία συνεχίζει τη δραστηριότητά της σε όλη τη χώρα, ως «Βιβλική Εταιρία της Ελλάδος».
[336] Αγαθαγγελιστές ήταν οι οπαδοί και πιστοί στις προφητείες που αναφέρονται στο κείμενο "Αγαθάγγελος", ένα προφητικό και αποκαλυπτικό χριστιανικό κείμενο, που φέρεται ότι γράφτηκε από κάποιον ιερομόναχο ονόματι Αγαθάγγελο το 1279 στη Μεσσήνη της Σικελίας. Πιστεύεται ότι στην πραγματικότητα, το έγραψε πολύ πιθανόν ο λόγιος ιεράρχης Θεόκλητος Πολυειδής, που έζησε τον 17ο και 18ο αιώνα. Το έργο έχει επανεκδοθεί πολλές φορές με μεταγενέστερες προσθήκες. Ήταν γνωστό στους Έλληνες πριν την Επανάσταση του 1821, προσφέροντας παρηγορία και ελπίδα για ανάσταση της Ορθοδοξίας και του Γένους. Ωστόσο το μεγαλύτερο μέρος του αφορά μεγάλες δυνάμεις της Ευρώπης, όπως η Γερμανία, η Γαλλία, η Αυστρία και η Ρωσία, ενώ ως κύριο αντίπαλο της Ορθοδοξίας θεωρεί το Καθολικό και Προτεσταντικό δόγμα. Αναφορές που έγιναν δημοφιλείς μετά την Επανάσταση, όπως περί "ξανθού γένους" (δηλαδή των Ρώσων), λέγεται ότι είναι προσθήκες του Ρήγα Φεραίου ή των περί αυτόν, ώστε να τονώσουν το φρόνημα των Ορθοδόξων. Διαπνέεται από τη νοσταλγία της τελικής νίκης των υπόδουλων Ορθοδόξων Χριστιανών και την αποκατάσταση μιας χριστιανικής αυτοκρατορίας. Θεωρείται ότι ίσως αποτελεί μια ύστατη υπόμνηση του οικουμενικού χαρακτήρα του Ελληνισμού. Ο Ροΐδης εδώ σε μια φράση κατακρίνει όλες τις ανοησίες της εποχής του, που θύμιζαν αυτό που σήμερα λέμε «θεωρίες συνωμοσίας»
[337] Πρόκειται για την Αγγλία, τη Γαλλία και τη Ρωσία οι οποίες στις 3 Φεβρουαρίου του 1830 υπέγραψαν το Πρωτόκολλο της ανεξαρτησίας του Ελληνικού κράτους, την πρώτη επίσημη, διεθνή διπλωματική πράξη που αναγνώριζε την Ελλάδα ως κυρίαρχο και ανεξάρτητο κράτος με όλα τα δικαιώματα –πολιτικά, διοικητικά, εμπορικά– που εκπορεύονταν από την ανεξαρτησία της, το οποίο θα επεκτεινόταν νότια της συνοριακής γραμμής που όριζαν οι ποταμοί Αχελώος και Σπερχειός. Ωστόσο στη συνέχεια και οι τρεις ανακατεύονταν στην εσωτερική πολιτική ζωή της χώρας με διάφορους τρόπους, προκαλώντας έριδες αλλά και την αντίδραση των εχεφρόνων πολιτών όπως ο Ροΐδης.
[338] Η Οικογένεια Ρότσιλντ είναι μια πλούσια εβραϊκή οικογένεια τραπεζιτών που κατάγεται από την Φρανκφούρτη και έγινε γνωστή με τον Μάγερ Άμσκελ Ρότσιλντ (1744–1812), δικαστικό παράγοντα της Φρανκφούρτης, το οποίος ξεκίνησε τις τραπεζικές του δραστηριότητες το 1760 και ίδρυσε μια διεθνή τραπεζική οικογένεια μέσω των πέντε γιων του, που εγκατέστησαν επιχειρήσεις στο Λονδίνο, το Παρίσι, την Φρανκφούρτη, τη Βιέννη και τη Νάπολη. Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, καθώς και στη σύγχρονη παγκόσμια ιστορία, η οικογένεια Ρότσιλντ κατείχε τη μεγαλύτερη ιδιωτική περιουσία στον κόσμο. Ο πλούτος της διατηρήθηκε και κατά τον 20ο αιώνα, αλλά διαιρέθηκε μεταξύ πολλών απογόνων. Σήμερα (2024) τα ενδιαφέροντά τους καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα τομέων, συμπεριλαμβανομένων των χρηματοοικονομικών υπηρεσιών, των ακινήτων, της εξόρυξης, της ενέργειας, της μικτής γεωργίας, της οινοποίησης και των μη κερδοσκοπικών οργανισμών. Ήταν ανέκαθεν αντικείμενο θεωριών συνωμοσίας, πολλές από τις οποίες έχουν αντισημιτική προέλευση.
[339] Παρὰ τοῖς Δυτικοῖς, πλὴν τῶν εἰκόνων, ὑπάρχουσιν ἐν ταῖς ἐκκλησίαις καὶ ἀγάλματα τῆς Παναγίας, ἐνδεδυμένης μεταξίνους ἐσθῆτας καὶ δι' ἐνωτίων καὶ περιδεραίων κεκοσμημένης.
[340] Παροιμ. Κεφ. ΙΑ/ ἐδ. 22.
[341] Σύμφωνα με την αφήγηση στην Παλαιά Διαθήκη (Αριθμοί 22), ο Βαλαάμ, ένας μάντης από το Μεσοποταμία, προσλήφθηκε από τον Βαλάκ, βασιλιά των Μωαβιτών, για να καταραστεί τους Ισραηλίτες. Καθώς ο Βαλαάμ ταξίδευε προς το Μωάβ πάνω στο γαϊδούρι του, το ζώο είδε έναν άγγελο του Κυρίου να στέκεται στο δρόμο και σταμάτησε. Ο Βαλαάμ, τυφλωμένος από την οίηση, χτύπησε το γαϊδούρι για να το αναγκάσει να προχωρήσει, αλλά το γαϊδούρι μίλησε και τον ρώτησε γιατί την χτυπούσε. Ο Βαλαάμ, έκπληκτος, είδε τότε και ο ίδιος τον άγγελο και συνειδητοποίησε το λάθος του.
[342] Ο Θεόφιλος Καΐρης (19 Οκτωβρίου 1784 – 13 Ιανουαρίου 1853) ήταν κορυφαίος Νεοέλληνας διαφωτιστής, φιλόσοφος, διδάσκαλος του Γένους και πολιτικός. Ο Καΐρης ανέπτυξε μία προσωπική θρησκεία τη «Θεοσέβεια» επηρεασμένος από τους Γάλλους ντεϊστές. Μία μονοθεϊστική διδασκαλία με δικές της τελετές λατρείας και αναφορές στην ισότητα και την ουσιαστική ελευθερία του ατόμου. Για αυτή του τη θρησκευτική θεωρία θεωρήθηκε σύντομα αιρετικός και επικίνδυνος τόσο από τη βαυαροκρατία, που έβλεπε στο πρόσωπο του έναν αφυπνιστή του λαού, όσο και από την επίσημη Εκκλησία. Παρά τις εκθέσεις των δύο αλληλοδιαδόχων νομαρχών Κυκλάδων, Αμβροσιάδη και Ζυγομαλά, που διαβεβαίωναν ότι ο Καΐρης δεν έκανε προσηλυτισμό, ο υπουργός Δικαιοσύνης Βόλβης, στηριζόμενος σε έγγραφο της Συνόδου, διέταξε τον εισαγγελέα Πλημμελειοδικών Σύρου να προβεί σε δίωξη του Καΐρη και των συνεργατών του. Το δικαστήριο της Σύρου εξέδωσε καταδικαστική απόφαση, με διετή φυλάκιση για τον Θεόφιλο Καΐρη. Ασθενής ήδη και σε προχωρημένη ηλικία, μεταφέρθηκε στις φυλακές Σύρου, όπου λίγες μέρες αργότερα στις 13 Ιανουαρίου 1853 άφησε την τελευταία του πνοή. Το σκήνωμά του ενταφιάστηκε σε χώρο του λοιμοκαθαρτηρίου Ερμούπολης, αφού ο τοπικός ιερέας δεν παρείχε άδεια ταφής στο κοιμητήριο, χωρίς νεκρώσιμη ακολουθία και υπό την επίβλεψη της αστυνομίας. Την επομένη της ταφής του άγνωστοι βέβηλοι άνοιξαν τον τάφο του διδασκάλου τεμάχισαν τη σορό του και έριξαν μέσα στα σωθικά του ασβέστη.
[343] Ἴδε Σατωβριάνδου, Analys. histor
[344] Πρόκειται για την πόλη Αρλ της νότιας Γαλλίας, στον νομό Bouches-du-Rhône (Στόμιο του Ροδανού), του οποίου αποτελεί την πρωτεύουσα, στην ιστορική περιοχή Προβηγκία (Προβάνς). Είναι ιστορική πόλη, η αρχαία Ρωμαϊκή Αρελάτη.
[345] Ο Καισάριος της Αρλ (λατινικά : Caesarius Arelatensis, 468/470 – 27 Αυγούστου 542 μ.Χ.), αποκαλούμενος μερικές φορές Cabillonensis από τη γενέτειρά του Chalon-sur-Saône, ήταν ο πιο ιεροπρεπής της γενιάς του στη Μεροβιγγιανή Γαλλία. Ο Καισάριος θεωρείται ότι ανήκει στην τελευταία γενιά εκκλησιαστικών ηγετών της Γαλατίας που εργάστηκαν για να ενσωματώσουν μεγάλης κλίμακας ασκητικά στοιχεία στη δυτική χριστιανική παράδοση. Η μελέτη του William E. Klingshirn για τον Καισάριο τον απεικονίζει να έχει τη φήμη ενός «δημοφιλούς ιεροκήρυκα με μεγάλη ζέση και διαρκή επιρροή». Δεν πρέπει να συγχέεται με τον Άγιο Καισάριο, αδελφό του Γρηγορίου του Θεολόγου, που έζησε σχεδόν δύο αιώνες πριν.
[346] Πατρίς ἐστι, ἵνα ἂν πράττοι τὶς εὖ.
[347] Ένα πολύ πονηρό υπονοούμενο του Ροΐδη, καθώς μπορεί να διαβαστεί και «χιαστί» ότι οι κηπουροί «κυβερνούσαν τις ψυχές» και οι πνευματικοί «πότιζαν» τους κήπους. Χρησιμοποιώντας δε και το «καλάμι» ως φαλλικό υπονοούμενο, το αστείο ενισχύεται.
[348] Κατά τον ύστερο έβδομο αιώνα π.Χ., ο ποιητής Ησίοδος εξύμνησε τη νεότητά του όταν βοσκούσε τα πρόβατά του στις πλαγιές του Ελικώνος (Θεογονία, 23), όπου ο Έρως και οι Μούσες ήδη είχαν ιερά και ένα χορευτικό πεδίο κοντά στην κορυφή, όπου "τα παλλόμενα πόδια τους ξυπνούν την ερωτική επιθυμία" (Ησίοδος, 8). Εκεί οι Μούσες τον ενέπνευσαν και άρχισε να τραγουδά την απαρχή των θεών. Έτσι ο Ελικών έγινε το έμβλημα της ποιητικής εμπνεύσεως.
[349] Κοίλη ναῦς (βαθύσκαφτο καράβι) στην Οδύσσεια, μ, 245

[350] Νόσος ἄγνωστος μέχρι τοῦ 1862, χαρακτηριζομένη ὑπὸ μαύρου ἱδρῶτος καταρρέοντος ἐκ τῶν βλεφάρων, πηγάζουσα δὲ ἐκ τῆς διαφθορᾶς τῶν ὑγρῶν ἣ κατ' ἄλλους ἐκ μαύρης τινὸς βαφῆς, ἢν ἐναποθέτουσιν οἱ ἀσθενεῖς μεταξὺ τῶν βλεφάρων. Ὅρα τὰ διάφορα περὶ ταύτης ἄρθρα τῆς Gazette des Hopitaux τοῦ ἄνω εἰρημένου ἔτους.

Άγνωστη αρρώστεια μέχρι το 1862, που χαρακτηρίζεται από μαύρο ιδρώτα που τρέχει από τα βλέφαρα, και προέρχεται από τη φθορά των υγρών ή, σύμφωνα με άλλους, από τη μαύρη βαφή που βάζουν οι ασθενείς στα βλέφαρα. Βλέπε τα διάφορα άρθρα γι' αυτήν στην Gazette des Hopitaux του προαναφερθέντος έτους.

[351] «Ἡ καρδία καὶ τὸ ἧπαρ (τοῦ ἰχθύος), ἐὰν τίνα δαιμόνιον ἐνοχλῇ, ταῦτα δεῖ καπνίσαι ἐνώπιον ἀνθρώπου ἣ γυναικὸς καὶ μηκέτι ὀχληθή, ἡ δὲ χολὴ ἐγχρίσαι ὢ ἔχει γλαυκώματα τοῖς ὀφθαλμοῖς καὶ ἰαθήσεται». Τωβὶτ Κεφ. ς΄ ἐδαφ. 7 καὶ 8.
[352] Όταν ο Τωβίας, γιος του Τωβίτ, ταξίδεψε συνοδευόμενος από τον άγγελο Ραφαήλ, για να συναντήσει την κοπέλα που επρόκειτο να παντρευτεί, την Σάρα, ψάρεψαν από τον Τίγρη ποταμό ένα ψάρι, του οποίου ο νεαρός Τωβίας, κατόπιν εντολής του αγγέλου πήρε και φύλαξε την καρδιά, το συκότι και τη χολή. Οι δυο τους πλησιάζουν στα Εκβάτανα, στον Ραγουήλ τον πατέρα της Σάρρας. Ο Άγγελος συνιστά στον Τωβία να ζητήσει σε γάμο τη Σάρρα. Ο Τωβίας αρνείται λέγοντας, ότι έχει μάθει, ότι επτά άνδρες, οι οποίοι τη ζήτησαν σε γάμο, πέθαναν ο ένας μετά τον άλλο κατά την πρώτη νύχτα του γάμου, φονευμένοι από δαίμονα. Ο Άγγελος καθησυχάζει τον Τωβία και τον συμβουλεύει, πώς θα απαλλαγή από το δαίμονα αυτό (6, 10-22). Ο Τωβίας όμως δέχεται το γάμο (7, 1-20). Οι νεόνυμφοι προσευχήθηκαν, θυμίασαν με την καρδιά και το συκότι του ψαριού και το δαιμόνιο έφυγε (8, 1-24).

Το χωρίο από το βιβλίο του Τωβίτ είναι το εξής:

Ὅτε δὲ συνετέλεσαν δειπνοῦντες, εἰσήγαγον Τωβίαν πρὸς αὐτήν. Ὁ δὲ πορευόμενος ἐμνήσθη τῶν λόγων Ῥαφαήλ καὶ ἔλαβε τὴν τέφραν τῶν θυμιαμάτων καὶ ἐπέθηκε τὴν καρδίαν τοῦ ἰχθύος καὶ τὸ ἧπαρ καὶ ἐκάπνισεν. Ὅτε δὲ ὠσφράνθη τὸ δαιμόνιον τῆς ὀσμῆς, ἔφυγεν εἰς τὰ ἀνώτατα Αἰγύπτου καὶ ἔδησεν αὐτὸ ὁ ἄγγελος.

Όταν τέλειωσαν το φαγητό, οδήγησαν τον Τωβία στη Σάρρα. Αυτός, όταν μπήκε στο δωμάτιο, θυμήθηκε τα λόγια του Ραφαήλ. Πήρε, λοιπόν, σταχτωμένα κάρβουνα από το θυμιατήρι, έβαλε πάνω την καρδιά του ψαριού και το συκώτι, και τ' άφησε να βγάλουν καπνό. Όταν το δαιμόνιο ένιωσε τη μυρωδιά, έφυγε στα μέρη της άνω Αιγύπτου και ο άγγελος το έδεσε.

Πηγή: https://www.oodegr.com/oode/grafi/biblia_grafis/twbit/keimeno_metafrasi_1.htm

[353] Όταν ο Ιησούς Χριστός οδηγούνταν στον τόπο του Μαρτυρίου, φέροντας τον βαρύ Σταυρό διερχόμενος μπροστά από το κατάστημα ενός Εβραίου σανδαλοποιού που έφερε το όνομα Αχασβήρος, οι Ρωμαίοι στρατιώτες ζήτησαν απ΄ αυτόν να κρατήσει για λίγο χρόνο εκείνος τον Σταυρό προκειμένου να ξεκουραστεί ο Ιησούς. Ο Αχασβήρος όχι μόνο αρνήθηκε αλλά γυρνώντας προς τον Ιησού είπε: "βάδιζε, βάδιζε". Τότε ο Ιησούς στρέφοντας το βλέμμα του σ΄ αυτόν του απάντησε: "Βάδιζε και εσύ και να διατρέξεις όλη τη γη, χωρίς να σταθείς πουθενά, μέχρις ότου εγώ επιστρέψω από την Βασιλεία των ουρανών στη Γη." Κι έτσι από την επόμενη, σύμφωνα πάντα με την παράδοση αυτή ο Αχασβήρος άρχισε να παριπλανιέται και να περιφέρεται συνεχώς ανά την υφήλιο. (https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%B9%CF%80%CE%BB%CE%B1%CE%BD%CF%8E%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%BF%CF%82_%CE%99%CE%BF%CF%85%CE%B4%CE%B1%CE%AF%CE%BF%CF%82)
[354] To Syphil... Constitutionnelle μεταφράζεται διὰ τοῦ Συνταγματικὴ συφ... εἰς τὰ περιτυλίγματα τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει πωλουμένων ἀντισυφ... χαπίων.
[355] Επεξήγηση: α) "Ιδιοπαθής" ονομάζεται η ασθένεια που δεν έχει γνωστά παθολογικά αίτια. β) Στα γαλλικά "συνταγματικός" (constitutionnel) σημαίνει κάτι που σχετίζεται με τη σωματική ή ψυχολογική διάπλαση κάποιου, οπότε υπάρχει "συνταγματική αδυναμία", "συνταγματική ασθένεια" κτλ. γ) Στα ελληνικά "συνταγματικό" σημαίνει και αυτό που καθορίζεται από το "Σύνταγμα", τον βασικό νόμο της χώρας. δ) Τέλος "θεσιθηρία" είναι η χωρίς ηθικές αρχές επιδίωξη κατάληψης μιας θέσης που προσφέρει ισχύ ή χρήματα, κάτι που γινόταν κατά κόρον στην Ελλάδα του 1860 και θεωρούνταν μάλιστα και συνταγματικά κατοχυρωμένο. Οπότε εδώ ο Ροΐδης κάνει ένα πανέξυπνο λογοπαίγνιο, λέγοντας ότι η σύφιλη και η θεσιθηρία είναι και τα δύο "συνταγματικές" ασθένειες! Ενδιαφέρον είναι επίσης ότι στη δική του υποσημείωση δεν αναφέρει ρητά την σύφιλη, αλλά την αφήνει ημιτελή με αποσιωπητικά, προκειμένου να μην σκανδαλίσει τους αναγνώστες της εποχής.
[356] Ο Giuseppe Mazzini ( 22 Ιουνίου 1805 – 10 Μαρτίου 1872) ήταν δημοσιογράφος και ακτιβιστής για την ενοποίηση της Ιταλίας (Risorgimento) και η αιχμή του δόρατος του ιταλικού επαναστατικού κινήματος. Οι προσπάθειές του βοήθησαν στη δημιουργία της ανεξάρτητης και ενοποιημένης Ιταλίας στη θέση των πολλών χωριστών κρατών, σε πολλά από τα οποία κυριαρχούσαν ξένες δυνάμεις, που υπήρχαν μέχρι τον 19ο αιώνα. Στις 28 Μαΐου 1834, ο Mazzini συνελήφθη και μετακόμισε στο Παρίσι, όπου φυλακίστηκε ξανά στις 5 Ιουλίου. Απελευθερώθηκε μόνο αφού υποσχέθηκε ότι θα μετακομίσει στην Αγγλία.Μαζί με μερικούς Ιταλούς φίλους, μετακόμισε εκεί το 1837 για να ζήσει στο Λονδίνο σε πολύ κακές οικονομικές συνθήκες.
[357] Η Τουλόν ή Τουλώνη (γαλλ. Toulon) είναι πόλη στη μεσογειακή ακτή της Γαλλίας και πρωτεύουσα του διαμερίσματος Βαρ (Var), στη διοικητική περιφέρεια των Προβηγκιανών Άλπεων-Κυανής Ακτής. Βρίσκεται 70 χιλιόμετρα ανατολικά-νοτιοανατολικά της Μασσαλίας.
[358] Δες σχόλιο NOTEREF _Ref166672888 \h 2
[359] Οι "ιππικοί έρωτες" των Θεσσαλών γυναικών αναφέρονται πιθανότατα στους Κενταύρους και τις περιπέτειές τους στην περιοχή. Ως γνωστόν, οι Κένταυροι ήταν, χαρακτηριστικά, βίαια και άγρια πλάσματα, με τάση να παρασύρουν (δηλαδή να απαγάγουν και να βιάζουν) γυναίκες. Η μάχη μεταξύ Κενταύρων και Λαπιθών, για παράδειγμα. Οι Κένταυροι προσκλήθηκαν, από τους (θνητούς) Λάπιθες, στο γάμο του Περίθοου και της Ιπποδάμειας (το όνομά της σημαίνει «αυτή που δαμάζει άλογα»: ἵππος + δαμάζω). Υπάρχει επίσης μια ακόμη "ιππική" σύνδεση και με τον σύζυγό της, τον βασιλιά Περίθοο καθώς ο Ζεύς, πήρε τη μορφή ενός επιβήτορα για να συνευρεθεί με τη μητέρα του, Δία (θηλ.). Μη συνηθισμένοι να πίνουν κρασί, οι Κένταυροι μέθυσαν και προσπάθησαν να βιάσουν όλες τις γυναίκες, συμπεριλαμβανομένης της Ιπποδάμειας. Οι Λάπιθες αντιστάθηκαν, βοηθούμενοι σύμφωνα με ορισμένες αναφορές και από τον Θησέα — που βρέθηκε βολικά στην περιοχή— και τιμώρησαν αυτή την προσβολή. Αυτή η «Κενταυρομαχία» ήταν ένα πολύ δημοφιλές θέμα για την τέχνη στον κλασικό κόσμο, αλλά και στην Αναγέννηση.
[360] Οι απόψεις του Αριστοτέλη για τις γυναίκες επηρέασαν μεταγενέστερους δυτικούς αλλά και άραβες διανοητές οι οποίοι θεώρησαν τον Αριστοτέλη αυθεντία μέχρι τα τέλη του Μεσαίωνα, επηρεάζοντας με αυτόν τον τρόπο την ιστορία των γυναικών αλλά και τις προκαταλήψεις σε βάρος τους. Στα «Πολιτικά» ο Αριστοτέλης τις θεωρούσε υποτελείς στους άντρες αλλά ανώτερες από τους δούλους και χωρίς εξουσία. Ανάμεσα στις διαφορές που, κατά τη γνώμη του, είχαν οι γυναίκες από τους άντρες ήταν ότι εκείνες ήταν πιο συναισθηματικές, πιο συμπονετικές, πιο παραπονιάρες και πιο πονηρές.
[361] Ο Τωβίτ ήταν ένα πρόσωπο της Παλαιάς Διαθήκης, πιστός στο θεό και γεναιόφρων. Εξ αιτίας της καλοσύνης του περιήλθε σε μεγάλη φτώχεια, ώστε να αναγκαστεί η γυναίκα του να εργάζεται έξω από το σπίτι της. Ο Τωβίτ υπομένει και τη συμφορά αυτή παρά τον πειρασμό της γυναίκας του, η οποία τον κορόιδευε για τη φτώχεια του παρ' όλη την ευσέβειά του. Στο παρακάτω χωρίο φαίνεται η "εκνευριστική" της συμπεριφορά:

Και η γυνή μου Άννα ἡριθεύετο ἐν τοῖς γυναικείοις· καὶ ἀπέστελλε τοῖς κυρίοις, καὶ ἀπέδωκαν αὐτῇ καὶ αὐτοὶ τὸν μισθὸν προσδόντες καὶ ἔριφον. Ὅτε δὲ ἦλθε πρὸς μέ, ἤρξατο κράζειν· καὶ εἶπα αὐτῇ· πόθεν τὸ ἔριφον; μὴ κλεψιμαῖόν ἐστιν; ἀπόδος αὐτὸ τοῖς κυρίοις· οὐ γὰρ θεμιτὸν ἐστι φαγεῖν κλεψιμαῖον. Ἡ δὲ εἶπε· δῶρον δέδοταί μοι ἐπὶ τῷ μισθῷ. Καὶ οὐκ ἐπίστευον αὐτῇ καὶ ἔλεγον ἀποδιδόναι αὐτὸ τοῖς κυρίοις καὶ ἠρυθρίων πρὸς αὐτήν· ἡ δὲ ἀποκριθεῖσα εἶπέ μοι· ποῦ εἰσιν αἱ ἐλεημοσύναι σου καὶ αἱ δικαιοσύναι σου; ἰδού γνωστά πάντα μετά σου.

Εκείνο τον καιρό η γυναίκα μου η Άννα έκανε τις γυναικείες δουλειές· έστελνε ό,τι έφτιαχνε σ' εκείνους που της παρήγγελναν κι εκείνοι της έδιναν την αμοιβή της, προσθέτοντας κι ένα κατσίκι. Όταν γύρισε στο σπίτι και το κατσίκι άρχισε να βελάζει, της είπα: «Πού βρέθηκε το κατσίκι; Μήπως είναι κλεμμένο; Δώσ' το σ' εκείνους που τους ανήκει, γιατί δεν είναι σωστό να φάμε κάτι κλεμμένο». Εκείνη απάντησε: «Μου το 'δωσαν δώρο πέρα από την αμοιβή μου». Εγώ δεν την πίστευα και κόκκινος απ' το θυμό της φώναζα να δώσει το κατσίκι σ' αυτούς που τους ανήκε. Αυτή τότε μου απάντησε: «Κι εσύ τι κέρδισες με τις ελεημοσύνες σου και τα καλά σου έργα; Τα είδαμε τ' αποτελέσματα!»

Τωβίτ, 1-11

[362] Ὅρα τὰ συναξάρια καὶ μάλιστα τὴν «Καλοκαιρινήν», ὁ δὲ Λάββαιος (Sac. Concil. Gollect, τόμ. Γ/, στηλ. 403) ἀποκαλεῖ αὐτὴν «foemina veri dei munere, ut nomen indicat».
[363] Πόσο τυχεροί είμαστε που μπορούμε να εκτιμήσουμε την ομορφιά αυτής της φράσης, ακόμα και 160 χρόνια μετά την εποχή που γράφτηκε!
[364] Το δόγμα αυτό, το όποιο διετύπωσε το 1854 ο Πάπας Πίος ο 9ος, σημαίνει ότι η Παναγία γεννήθηκε άσπιλη, αναμάρτητη, δεν είχε το προπατορικό αμάρτημα, όπως το έχουμε όλοι οι άνθρωποι. Η διδασκαλία αυτή βέβαια περί της ασπίλου συλλήψεως δεν στηρίζεται πουθενά, ούτε στην Αγία Γραφή, ούτε στην διδασκαλία των Πατέρων της Εκκλησίας και έχει επίσης πολλά τρωτά σημεία.
[365] Ο Ζοζέφ Ερνέστ Ρενάν (27 Φεβρουαρίου 1823 - 2 Οκτωβρίου 1892)[ ήταν Γάλλος Ανατολιστής και μελετητής, ο οποίος έγραψε για τις Σημιτικές γλώσσες και πολιτισμούς. Ήταν, επίσης, ιστορικός των θρησκειών, φιλόλογος, φιλόσοφος, Βιβλικός μελετητής και κριτικός. Έγραψε έργα για την καταγωγή του πρώιμου Χριστιανισμού, και υιοθέτησε δημοφιλείς πολιτικές θεωρίες, ειδικά σχετικά με τον εθνικισμό, την εθνική ταυτότητα και την υποτιθέμενη υπεροχή των Λευκών πάνω σε άλλες ανθρώπινες «φυλές». Ο Ρενάν είναι γνωστός ως ένας από τους πρώτους μελετητές που προωθούσαν την αμφισβητούμενη Θεωρία των Χαζάρων, η οποία θεωρούσε ότι οι Εβραίοι Ασκενάζι ήταν απόγονοι των Χαζάρων, τουρκικών λαών που είχαν υιοθετήσει την εβραϊκή θρησκεία και υποτίθεται ότι μετανάστευσαν στην κεντρική και ανατολική Ευρώπη μετά την κατάρρευση του Χανάτου τους
[366] Ψαλμ. ΜΔ ἐδ. 4.
[367] Η ενδιάμεση περίοδος της έξωσης του Όθωνα και της ανάληψης της βασιλείας από τον Γεώργιο τον Α΄, πρίγκιπα της Δανίας, ονομάζεται Μεσοβασιλεία και κατά τη διάρκειά της, η Ελλάδα βρισκόταν σε κατάσταση αναρχίας, καθώς ένοπλες συγκρούσεις μάστιζαν την πρωτεύουσα. Με το Ψήφισμα του Έθνους της 11ης Οκτωβρίου του 1862 αποφασιζόταν η κατάργηση της βασιλείας του Όθωνα -όχι γενικά της βασιλείας- και η αντιβασιλεία της Αμαλίας. Προέβλεπε επίσης, τη συγκρότηση Προσωρινής Κυβέρνησης απαρτιζόμενης από τους Δημήτριο Βούλγαρη (πρόεδρο), Κωνσταντίνο Κανάρη και Μπενιζέλο Ρούφο. Αυτή η Κυβέρνηση θα είχε ως αποστολή να οδηγήσει τη χώρα σε Εθνοσυνέλευση, η οποία θα ψήφιζε Σύνταγμα και νέο βασιλιά..
[368] Ένα τεράστιο πρόβλημα ασφαλείας για τους κατοίκους την εποχή μετά την επανάσταση και τη σύσταση του Ελληνικού κράτους ήταν η ληστεία, η οποία υφίστατο και την εποχή του Ροΐδη, δηλαδή μετά την έξωση του Όθωνα (1862) και την άνοδο στον θρόνο του Γεωργίου Α’. Έτσι, το 1863, κατά τη διάρκεια των αντιθέσεων των κομμάτων των «Πεδινών» (με επικεφαλής τον Δ. Βούλγαρη) και των «Ορεινών» (με ηγέτες τους Κ. Κανάρη – Δ. Γρίβα), ο λήσταρχος Κυριάκης (ή Κυριάκου), αναστάτωνε την Αττική με τη δράση του. Σε συνεννόηση με τους «Πεδινούς» με τη συμμορία του, κατέλαβαν τη Μονή Ασωμάτων-Πετράκη. Η ληστεία της Χαλκίδας(1855), θύμα της οποίας ήταν ο βουλευτής Ν.Βουδούρης, εξόργισε την κοινή γνώμη. Έγραφε χαρακτηριστικά, μεταξύ άλλων, η εφημερίδα «Αθηνά» στις 3 Δεκεμβρίου 1855 : «Ότι βαδίζομεν όμως εις την γενικήν της κοινωνίας μας παράλυσιν, κατά τούτο νομίζομεν ότι ουδείς αμφιβάλλει». Ο Υπουργός Στρατιωτικών Πάνος Κορωναίος (από τους «Ορεινούς»), προσπάθησε να εξουδετερώσει τους ληστές. Αυτοί όμως συνεργάστηκαν με την αντιπολίτευση και σε ένοπλες συγκρούσεις που κράτησαν τρεις μέρες (Ιούνιος 1863), σκοτώθηκε ο Αριστείδης Κανάρης, γιος του θρυλικού Ψαριανού μπουρλοτιέρη. Αποκορύφωμα βέβαια της δράσης των ληστών στη χώρα μας, ήταν η περιβόητη «ληστεία του Δήλεσι» (Μάρτιος 1870), η οποία όχι μόνο καταρράκωσε διεθνώς το κύρος της χώρας μας, αλλά την υποχρέωσε να πληρώσει ως αποζημίωση, αρκετά εκατομμύρια δραχμές.
[369] Ἡ Ἑστία.
[370] Τοῦ βαλανίου τούτου γίνεται μνεία καὶ παρ' Ἀθηναίω, ἀλλ' ἄγνωστον εἶναι ἂν ἦτο αὐτὸ ἐκεῖνο τὸ ῥευστὸν τὸ ἐν χρήσει εἰς Ἀνατολὴν κατὰ τὸν μεσαιώνα. Ἴδε Ἀθήν. Ἅ/, 62 καὶ Ζαμπελίου Βυζαντ. Μελέτας, σημ. 325
[371] De gustibus non disputandum.
[372] Πρὸς Κορινθ. Α/. κεφ. ἰ/, ἐδ. 17.
[373] Παροιμ. Κεφ. Θ/, ἐδάφ. 5.
[374] Ἠσαΐου Κεφ. νς/, ἐδάφ. 12
[375] Non intuearis vinum quandum «flavescit», (Παροιμ. Ἅ/, ἐδ. 4.).
[376] Η φράση "Περί όνου σκιάς" πρωτοείδε το φως στα Άβδηρα και λέγεται μέχρι τις μέρες μας, υποδηλώνοντας την αντισυμβατική συμπεριφορά του εντολέα προκειμένου να επωφεληθεί ακόμα περισσότερο σε περιπτώσεις ιδίως άτυπων συναλλαγών. Επίσης η φράση υποδηλώνει την εντατική και ιδιαίτερη ενασχόληση με ένα θέμα το οποίο είναι ασήμαντο. Η φράση προέρχεται από το εξής περιστατικό: Κάποιος επώνυμος Αβδηρίτης ενοικίασε έναν γάιδαρο (όνο) για να μεταφέρει αυτόν και τις αποσκευές του σε άλλη πόλη. Περπατώντας σε ένα άνυδρο και άδενδρο τοπίο θέλησε το μεσημέρι να ξεκουραστεί και κάθισε στη σκιά του ζώου. Ο αγωγιάτης τότε του ζήτησε επιπλέον αμοιβή για την παρασχεθείσα από τον όνο ευεργετική σκιά την οποία όμως αρνήθηκε ο ενοικιαστής. Η διαφορά οδηγήθηκε στα δικαστήρια και μετά από αλλεπάλληλες δικαστικές αποφάσεις έφθασε ως τη Βουλή των τετρακοσίων. Εν τω μεταξύ η πόλη είχε αναστατωθεί και σχεδόν παραλύσει λόγω του ότι οι πολίτες είχαν διαιρεθεί σε δυο στρατόπεδα, τους «Σκιερούς», δηλαδή των οπαδών της σκιάς του όνου ως αυθύπαρκτου και αυτοτελούς πράγματος και τους «ονικούς» δηλαδή εκείνων της έννοιας του όνου ως συνολικού και ενιαίου αντικειμένου στη συναλλαγή. Λέγεται όμως προτού λήξει η δίκη, την λύση έδωσαν κάποιοι άγνωστοι, που εξόντωσαν τον άτυχο γάιδαρο και έτσι μη υπάρχοντος του πειστηρίου η υπόθεση ετέθη στο αρχείο.
[377] Ἡ λέξις Μετουσίωσις δεν ἦτο ἀκόμη ἐν χρήσει.
[378] Ovipare.
[379] Viripare
[380] Ἀνὴρ μὲν ἂν κόμα, ἀτιμία αὐτώ ἐστι, γυνὴ δέ, δόξα.
[381] Πιθανὸν να ὑπάρχῃ ἡκατάλληλος ἀπάντησις, ἀλλὰ δεν ἠδυνήθην ν' ἀνεύρω αὐτήν, οἱ δὲ ἱερεῖς, οὖς ἠρώτησα περὶ τούτου, δεν ἐγνώριζον πλείονα τοῦ Νικητά.
[382] Κατὰ τὸν Εὐάγριον (βιβλ. Β, κεφ. 2) ὁ Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Φλαβιανὸς ἀνῃρέθη κατὰ τὴν δευτέραν ἐν Ἐφέσω Σύνοδον «λακτιζόμενος πρὸς Διοσκόρου» πατριάρχου Ἀλεξανδρείας, ὅστις κατὰ τὴν μαρτυρίαν τοῦ Ζωναρὰ (βιβλ. ΙΓ. σ. 44) εἶχε τὴν κακὴν συνήθειαν να λακτίζη ὡς ἡμίονος.
[383] Ο όρος Ανατολικό Ζήτημα, γενικότερα, αναφέρεται στον ανταγωνισμό μεταξύ Ανατολής και Δύσης και ειδικότερα αφορά τα διπλωματικά και πολιτικά προβλήματα που δημιουργήθηκαν από τις εγγενείς αδυναμίες στη διατήρηση της συνοχής του Οθωμανικού Κράτους που παρουσιάστηκαν από τα μέσα του 18ου μέχρι και τις αρχές του 20ου αιώνα, όταν ο ένας μετά τον άλλο οι υπόδουλοι στους Οθωμανούς λαοί εξεγέρθηκαν κατά της Αυτοκρατορίας, η οποία είχε ηττηθεί από τη Ρωσία κατά τον Ρωσοτουρκικό Πόλεμο το 1774. Μεταφορικά, αναφέρεται σε προβλήματα και συζητήσεις που χρονίζουν άσκοπα (ή και σκόπιμα), χωρίς να επιλύονται.
[384] Ο Λάτμος (τουρκ. Beşparmak, Πενταδάκτυλος) είναι βουνό της Τουρκίας, που βρίσκεται στο νοτιοδυτικό τμήμα της, δυτικά της αρχαίας πόλης της Μιλήτου.Στους νότιους πρόποδες του βουνού ήταν χτισμένη η ομώνυμη πόλη, η οποία τον 4ο αιώνα π.Χ. μετονομάστηκε σε Ηράκλεια. Σύμφωνα με μύθο που μεταφέρεται από τον Ρωμαίο ποιητή Οβίδιο, ο Ενδυμίων (και όχι ο Άδωνης) ήταν βοσκός από την Καρία με απαράμιλλη ομορφιά. Η Σελήνη τον είδε σε μία σπηλιά του Λάτμου και τον ερωτεύτηκε. Τον επισκεπτόταν κάθε βράδυ την ώρα που κοιμόταν, όμως ανησυχώντας πως σαν θνητός θα γεράσει και θα πεθάνει παρακάλεσε τον Δία να τον αφήσει να κοιμάται για πάντα τον αγέραστο ύπνο ώστε να μην τον χάσει ποτέ.
[385] Ο Ναός της Αθηνάς Νίκης ή (όπως ονομάστηκε επί ρωμαϊκής εποχής Ναός της Απτέρου Νίκης είναι μικρός αμφιπρόστυλος ιωνικός ναός στην Ακρόπολη των Αθηνών. Εκεί φυλασσόταν το ξόανο της θεάς Αθηνάς Νίκης, της «απτέρου», επειδή οι Αθηναίοι της είχαν κόψει τα φτερά, για να μη φύγει ποτέ από την πόλη της Αθήνας και η πόλη να είναι πάντα νικήτρια στους πολέμους.
[386] Ο Ιακώβ πηγαίνοντας προς τη Χαρράν, όταν έδυε ο ήλιος έφτασε σ’ ένα τόπο, όπου κι έμεινε για να διανυκτερεύσει. Έβαλε ένα λιθάρι για προσκέφαλο κι έπεσε να κοιμηθεί. Στον ύπνο του είδε μια σκάλα που στηριζότανε στη γη και η κορυφή της άγγιζε τον ουρανό. Πάνω της ανέβαιναν και κατέβαιναν άγγελοι του Θεού. Ο Κύριος στάθηκε πάνω της και του είπε: «Εγώ είμαι ο Κύριος, ο Θεός των πατέρων σου Αβραάμ και Ισαάκ. Αυτή τη χώρα που κοιμάσαι θα τη δώσω σ’ εσένα και στους απογόνους σου. Πλήθος θα είναι οι απόγονοί σου όπως οι κόκκοι της σκόνης στη γή».
[387] Ἴδε Henrich Heine «Reisebilder», τόμ. Β.
[388] Ἡ Μονὴ τοῦ Δαφνίου κατελήφθη τῷ ὄντι ὑπὸ τῶν βενεδεκτίνων ἐπὶ τῶν δουκῶν Λαρόχων, ὧν φαίνονται ἔτι οἱ τάφοι παρὰ τὴν εἴσοδον τοῦ Ναοῦ. Ὅρα Ῥαγκαβὴ «Ἑλληνικά» τόμ. Α. σελ. 221.
[389] Ἴδε περὶ τῶν διαφόρων τούτων σχημάτων τάς διασαφήσεις τοῦ Λέοντος Ἀλλατίου (De Consensu Ecclesiae, βιβλ. Γ/, κεφ. 8) καὶ τὸ «Ἐξομολογητάριον» τοῦ Νικοδήμου, σελ. 162.
[390] Δηλαδή, χάριζαν πράγματα που δεν χρειαζόντουσαν όπως υποδηλώνει ο σχετικός μύθος του Αισώπου, ο οποίος ωστόσο δεν αναφέρεται σε αλεπού αλλά σε λύκο, ως εξής: Ήταν ένας λύκος που τριγυρνούσε μέσα σε κάποιο χωράφι και βρήκε λίγο κριθάρι. Δεν μπορούσε, βέβαια, να φάει τέτοια τροφή, γι᾽ αυτό το παράτησε και έφυγε. Μετά από λίγο, όμως, συνάντησε στον δρόμο του το άλογο. Το πήρε, λοιπόν, να το οδηγήσει στο χωράφι, και στον δρόμο όλο του έλεγε για το κριθάρι, που το βρήκε ο ίδιος αλλά δεν το έφαγε, παρά το φύλαξε για τον φίλο του το άλογο. «Και ξέρεις», συμπλήρωνε, «γιατί σου κάνω τέτοια χάρη; Επειδή είναι τόσο μεγάλη η απόλαυσή μου άμα ακούω τα δόντια σου να μασάνε». Το άλογο, εντούτοις, δεν ξεγελάστηκε και του αποκρίθηκε: «Βρε μαλαγάνα, τί μου λες; Ας μπορούσαν οι λύκοι να φάνε κριθάρι, και θα σου έλεγα εγώ αν θα προτιμούσες ποτέ την τέρψη της ακοής από εκείνην της κοιλιάς». Το δίδαγμα του μύθου είναι πως όσοι είναι εκ φύσεως αχρείοι, ακόμη και αν κάνουν τους καλούς, κανένας δεν τους πιστεύει. https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=75&page=32
[391] Ο Λούκιος ή Όνος είναι μυθιστοριογραφία με τη μορφή της παρωδίας με πολλά λαϊκά στοιχεία, με φραστική ελευθεροστομία και σκαμπρόζικες σκηνές. Σατιρίζονται η μαγεία, η μετεμψύχωση, οι περιπλανώμενοι «ιερείς» της «Συρίας θεού» που τους συναντούμε και στο ομώνυμο έργο και η σεξουαλική απληστία μερικών γυναικών. Με λίγα λόγια η υπόθεση είναι η εξής: Ένας Πατρινός με τον υπηρέτη του φτάνει από την Πάτρα στην Υπάτη (Ύπατα). Κι επειδή οι μάγισσες της Θεσσαλίαςήταν πολύ φημισμένες, δε χάνει την ευκαιρία να ικανοποιήσει την επίμονη περιέργειά του. Από καιρό ήθελε να δει πως μεταμορφώνονται αυτές οι μάγισσες, αλλά και μόνος του θα ήθελε να διαπιστώσει εάν μετά τη μεταμόρφωση μεταμορφώνεται και η ψυχή εκτός από το σώμα. Η οικοδέσποινα που τον φιλοξενούσε ήταν μάγισσα. Με τη βοήθεια της υπηρέτριάς της Παλαίστρας μπόρεσε να δει πως μεταμορφώθηκε η κυρία σε κόρακα. Δεν χάνει καιρό, ζητά κι αυτός ν΄αλειφτεί με το ίδιο «φάρμακο» για να γίνει πουλί, αλλά η Παλαίστρα κάνει λάθος και του δίνει άλλο κουτί και ο Λούκιος αντί να γίνει πουλί γίνεται γάιδαρος. Γάιδαρος όμως με ψυχή ανθρώπινη και έτσι αρχίζει το δράμα του. Ρίχνεται σε ανυπόφορες περιπέτειες, τρώει ξύλο αλύπητο, αλλάζει διαρκώς αφεντικά, πέφτει σε χέρια ληστών, στη Βέροια πουλιέται στους κίναιδους αγύρτες που του φορτώνουν το ομοίωμα της «Συρίας θεού» για τις περιοδείες τους και τέλος βρίσκει ανθρώπινη περιποίηση στη Θεσσαλονίκη στο σπίτι ενός πλουσίου. Εδώ τον ερωτεύεται παράφορα για τις… γαϊδουρινές του ικανότητες μια πλούσια και όμορφη κυρία. Όταν όμως τον πηγαίνουν στο αμφιθέατρο για να «συνευρεθεί» με μια καταδικασμένη σε θάνατο γυναίκα, βρίσκει και τρώει τριαντάφυλλα και έτσι ξαναγίνεται άνθρωπος. Η όμορφη κυρία τώρα τον διώχνει και ο Λούκιος φεύγει με καράβι για την πατρίδα του.
[392] Μαργαρίταν
[393] Ένας άνθρωπος, κάνοντας σπονδή, συνήψε φιλία με έναν σάτυρο. Επειδή ήταν χειμώνας και έκανε πολύ κρύο, ο άνθρωπος έφερε τα χέρια κοντά στο στόμα του και τα φυσούσε. Ρωτάει ο σάτυρος: Γιατί φυσάς τα χέρια σου; - Μα, για να τα ζεστάνω. Δεν βλέπεις τί κρύο που κάνει; Ύστερα κάθισαν να φάνε, και τους σέρβιραν ένα ψητό που ακόμη έκαιγε από τη φωτιά. Ο άνθρωπος έκοβε μικρά μικρά κομματάκια και το καθένα το φυσούσε προτού να το φάει. Ρωτάει ο σάτυρος: Γιατί φυσάς την τροφή σου; - Για να κρυώσει, δεν βλέπεις πώς καίει; απαντά ο άνθρωπος. Τότε λέει ο σάτυρος: Φτάνει, δεν είμαι πιά φίλος σου, αφού σε βλέπω που από το ίδιο στόμα βγάζεις άλλοτε ζεστό κ άλλοτε κρύο!
[394] Στην αρχαία Σπάρτη, ένα αγόρι έπιασε μια αλεπού και σκέφτονταν να την σκοτώσει και να την φάει. Πρόσεξε όμως ότι ερχόταν κάτι στρατιώτες και έκρυψε την αλεπού κάτω από το πουκάμισό του. Για να αποφύγει την τιμωρία που θα του επιβάλλονταν αν τον έπιαναν να κλέβει, προτίμησε να αφήσει την αλεπού να του ξεσκίσει το στομάχι, παρά να ομολογήσει ότι την είχε κλέψει. Δεν επέτρεψε ούτε στο σώμα του ούτε στο πρόσωπό του να δείξουν τον πόνο του.
[395]

Ιλιάδα Α, 80

 

κρείσσων γὰρ βασιλεὺς ὅτε χώσεται ἀνδρὶ χέρηϊ·

Αλλίμονο στον αχαμνό που τα 'βαλε τρανός μαζί του ρήγας!

εἴ περ γάρ τε χόλον γε καὶ αὐτῆμαρ καταπέψῃ,

Κι αν καταπιεί μαθές τη μάνητα προσώρας και σωπάσει,

ἀλλά τε καὶ μετόπισθεν ἔχει κότον, ὄφρα τελέσσῃ

όμως καιρό κρατάει το χόλιασμα, ξεγδικιωμό ως να πάρει,

Ιλιάδα Δ, 24,

 

Ἤτοι Ἀθηναίη ἀκέων ἦν οὐδέ τι εἶπε

Αμίλητη η Αθηνά εκρατήθηκέ και σώπαινε, κι ας τα 'χε

σκυζομένη Διὶ πατρί, χόλος δέ μιν ἄγριος ᾕρει·

με τον πατέρα Δία, κι ας ένιωθε βαρύ θυμό στα φρένα.

[396] Ὁ εὐφυὴς οὗτος ὁρισμὸς ἀνηκεῖ εἰς τὸν Σαμφόρτισον
[397] Διότι ο έρωτας για τον Πλάτωνα, κάθε άλλο παρά… «πλατωνικός» ήταν!
[398] Οι «Δειπνοσοφισταί» είναι δεκαπεντάτομο έργο του αρχαίου Έλληνα Αθήναιου από την Ναυκρατίδα της Αιγύπτου. Σημαντικό έργο της Ελληνιστικής εποχής δίνει στοιχεία για την Ρώμη. Πρωταγωνιστές του είναι γραμματικοί, λεξικογράφοι, ρήτορες, σοφιστές, μουσικοί και άλλοι φιλόσοφοι. Πρόκειται για συλλογή διαλόγων που γίνονται από τους θαμώνες συμποσίων στο σπίτι του λόγιου και εύπορου χορηγού των τεχνών, Λαρένσιου. Από τους τριάντα τρεις καλεσμένους αναφέρονται ονομαστικά οι Γαληνός, ο νομομαθής Ουλπιανός, Πλούταρχος, ο κυνικός Κυνούλκος, που λεγόταν έτσι γιατί έσερνε πίσω του πολυάριθμα σκυλιά, αλλά ίσως να πρόκειται για φανταστικά πρόσωπα που απλώς ονομάζονται έτσι. Οι ομιλούντες απαγγέλλουν στίχους από έργα σχεδόν 700 αρχαίων Ελλήνων και μνημονεύουν σχεδόν 1.500 άλλα έργα που στις ημέρες μας δεν σώζονται. Θέματα είναι το φαγητό, κρασί, η πολυτέλεια, μουσική, σεξουαλική ηθική, τα κουτσομπολιά, η φιλολογία και η Αφροδίτη Καλλίπυγος.
[399] Ἰώβ, κεφ. γ, εδ. 20.
[400] Λεξικό Liddell-Scott :κολλύριον: ῡ, τό, ὑποκορ. τοῦ κολλύρα, παρ’ ἀρχαιοτέροις συγγραφ., οἷον τῷ Ἱππ.· συχνάκις δὲ φέρεται: κολλούριον, πόλτος, ἀλοιφή, Ἱππ. 609. 44, πρβλ. Διοσκ. 1. 1. 2) ἐν τῷ πληθ., ἀλοιφὴ τῶν ὀφθαλμῶν, Λατ. collyrium, Ἀρρ. Ἐπίκτ. 2. 21, 20., 3. 21, 21, Συλλ. Ἐπιγρ. 5980. 16. ΙΙ. λεπτότατος πηλός, ἐφ’ οὗ δύναται νὰ ἐντυπωθῇ σφραγίς, Λουκ. Ἀλέξ. 21.

ΣτΜ:Την ερμηνεία ΙΙ χρησιμοποιώ για την απόδοση της έκφρασης «κομβολόγιον κολλυρίων»

[401] Όταν οι Γαλάτες επιτέθηκαν εναντίον της Ρώμης, αιφνιδιαστικά μια νύχτα, το 400 περίπου π.Χ., κι ενώ οι φρουροί της πόλης κοιμόντουσαν και θα χάνονταν όλοι στα σίγουρα, οι χήνες του ναού της Ήρας με τις τσιριχτές κραυγές τους ξύπνησαν τους στρατιώτες που κατόρθωσαν έτσι να αποκρούσουν τους εχθρούς. Έκτοτε οι χήνες αναφέρονται σαν σωτήρες της πόλης κι η φράση απέμεινε να συμβολίζει ο,τιδήποτε κι οποιονδήποτε προειδοποιεί για τυχόν επερχόμενες συμφορές.
[402] Ενδεικτική η αναφορά στον Λόρδο Έλγιν και της βαρύτητας που είχε η αρπαγή των μαρμάρων του Παρθενώνα στην ελληνική κοινωνία, ακόμη και στη εποχή του Ροΐδη.
[403] Πολύ πρώιμη αναφορά στα «λαυρεωτικά», αν σκεφθεί κανείς πως όταν γράφονταν η Πάπισσα, το ζήτημα δεν είχε ανακινηθεί ακόμη. Ως λαυρεωτικό ζήτημα ή Λαυρεωτικά περιγράφεται η νομική διαφοράμεταξύ της γαλλοϊταλικής εταιρείας Roux - Serpieri - Fressynet CIE με το ελληνικό δημόσιο σχετικά με την έκταση της εκμετάλλευσης των μεταλλείων του Λαυρίου, διαφορά η οποία απασχόλησε την κοινή γνώμη την περίοδο 1869 - 1875 και οδήγησε σε χρηματιστηριακό σκάνδαλο με την πώληση μετοχών της εταιρείας στο ευρύ κοινό σε τιμή δυσανάλογα υψηλή σε σχέση με την πραγματική τους αξία. Απότοκος της τελευταίας εξέλιξης ήταν η οικονομική καταστροφή χιλιάδων οικογενειών που επέλεξαν, βασισμένοι στην φημολογία της εποχής, να αγοράσουν μετοχές των μεταλλείων. Πρόκειται για το πρώτο χρηματιστηριακό σκάνδαλο στην ελληνική ιστορία.
[404] Πρόκειται για την Αικατερίνη Β της Ρωσίας, η οποία κάθε άλλο παρά «σεμνή» ήταν! Είχε πολλούς εραστές, των οποίων ο αριθμός έφθανε στα 23 άτομα. Οι πιο διάσημοι από αυτούς ήταν ο Σεργκέι Σάλτυκοφ, ο Γκριγκόρυ Ορλόφ, ο υπολοχαγός Βασίλτσικοφ και ο Γκριγκόρυ Ποτέμκιν με τον οποίον σύμφωνα με κάποιες πληροφορίες, παντρεύτηκε κρυφά
[405] Το περιστρεφόμενο τραπέζι είναι ένας τύπος πνευματιστικής συνεδρίασης κατά την οποία οι συμμετέχοντες κάθονται γύρω από ένα τραπέζι, τοποθετούν τα χέρια τους πάνω σε αυτό και περιμένουν να περιστραφεί. Το τραπέζι υποτίθεται ότι φτιάχτηκε για να χρησιμεύσει ως μέσο επικοινωνίας με τα πνεύματα. Κάποιος έλεγε την αλφαβήτα αργά και δυνατά και το τραπέζι έγερνε στο κατάλληλο γράμμα, συλλαβίζοντας έτσι λέξεις και προτάσεις. Στην Ευρώπη έφτασε από την Αμερική τον χειμώνα του 1852–1853, και αποτελούσε την πιο δημοφιλή μέθοδο επικοινωνίας με τα πνεύματα. Όπως φαίνεται δέκα χρόνια μετά, είχε φτάσει και στην Ελλάδα και ο Ροΐδης αισθάνθηκε την ανάγκη να το σατιρίσει.
[406] Εκλεκτό κρασί από την περιοχή του Φαλέρνου της Ιταλίας
[407] Από τις προφητείες του Ησαΐα, (Κεφ. Α', 1-20): Ἐγκαταλειφθήσεται ἡ θυγάτηρ Σιών, ὡς σκηνὴ ἐν ἀμπελῶνι, καὶ ὡς ὀπωροφυλάκιον ἐν σικυηράτῳ, ὡς πόλις πολιορκουμένη. Δηλαδή:Η θυγατέρα της Σιών θα εγκαταλειφθεί, σαν σκηνή σε αμπέλι, σαν οπωροφυλάκιο σε αγρόκτημα, σαν πόλη πολιορκημένη. Δεν γίνεται αντιληπτός αμέσως ο λόγος για τον οποίο επέλεξε το συγκεκριμένο χωρίο.
[408] Λέγεται ότι ο βασιλέας Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας έβαζε ένα υπηρέτη του κάθε πρωί να του θυμίζει «Δέσποτα μέμνησο ότι θνητός ει» (δηλ. να θυμάσαι δεσπότη μου πως είσαι θνητός). Το αρχικό ρητό αποδίδεται στον Ισοκράτη και είναι το εξής: «Ἄνθρωπος -ὦν μέμνησο τῆς κοινῆς τύχης».

(Σαν άνθρωπος που είσαι να θυμάσαι ότι έχεις κοινή τη μοίρα με τους άλλους

ανθρώπους (δηλ.το θάνατο).»

[409] Το απόσπασμα από την ραψωδία α της Οδύσσειας, όπου αναφέρεται:

Ἔνθ᾽ ἄλλοι μὲν πάντες, ὅσοι φύγον αἰπὺν ὄλεθρον,

Κι οι άλλοι όλοι, που έφυγαν τον σίγουρο όλεθρό τους

οἴκοι ἔσαν, πόλεμόν τε πεφευγότες ἠδὲ θάλασσαν·

σπίτι γυρίσαν, πόλεμο ξεφεύγοντας και κύμα

τὸν δ᾽ οἶον, νόστου κεχρημένον ἠδὲ γυναικός,

Κι αυτόν, που την γυναίκα του κι επιστροφή, ποθούσε

νύμφη πότνι᾽ ἔρυκε Καλυψώ, δῖα θεάων,

η θεία νύμφη Καλυψώ, κρατούσε, η λαμπροθέα

ἐν σπέσσι γλαφυροῖσι, λιλαιομένη πόσιν εἶναι.

σε σπήλαιο ολοστόλιστο, τον λαχταρούσε γι’ άντρα

ἀλλ᾽ ὅτε δὴ ἔτος ἦλθε περιπλομένων ἐνιαυτῶν,

Μα όταν ήρθε ο καιρός, και κύλησαν τα χρόνια

τῷ οἱ ἐπεκλώσαντο θεοὶ οἶκόνδε νέεσθαι

του εκλώσαν τέλος οι θεοί στο σπίτι να σαλπάρει

εἰς Ἰθάκην, οὐδ᾽ ἔνθα πεφυγμένος ἦεν ἀέθλων

για την Ιθάκη, που κι εκεί δεν ξέφυγε απ’ αγώνες

καὶ μετὰ οἷσι φίλοισι. θεοὶ δ᾽ ἐλέαιρον ἅπαντες

ανάμεσα στους φίλους του. Ολοι οι θεοί οικτίραν

νόσφι Ποσειδάωνος· ὁ δ᾽ ἀσπερχὲς μενέαινεν

εξόν του Ποσειδώνα που, εμάνιζε συνέχεια

ἀντιθέῳ Ὀδυσῆϊ πάρος ἣν γαῖαν ἱκέσθαι.

ανέκαθεν αντίθετος σπίτι ο Δυσσέας να πάει.

[410] Ο Ενδυμίων ήταν ο δεύτερος μυθικός βασιλιάς της αρχαίας Ήλιδας.
[411] Σύμφωνα με μία μεταγενέστερη παραλλαγή του μύθου που μεταφέρεται από τον Ρωμαίο ποιητή Οβίδιο και από μεταγενέστερους ποιητές, ο Ενδυμίων ήταν βοσκός από την Καρία με απαράμιλλη ομορφιά. Η Σελήνη τον είδε σε μία σπηλιά του Λάτμου και τον ερωτεύτηκε. Τον επισκεπτόταν κάθε βράδυ την ώρα που κοιμόταν, όμως ανησυχώντας πως σαν θνητός θα γεράσει και θα πεθάνει παρακάλεσε τον Δία να τον αφήσει να κοιμάται για πάντα τον αγέραστο ύπνο ώστε να μην τον χάσει ποτέ.